Με αφορμή την Αποκάλυψη του Ιωάννη και με όπλο τις ψηφιακές μεταλλάξεις πορτραίτων Φαγιούμ, η παράσταση πραγματεύεται το διαχρονικό αποτύπωμα του ανθρώπου στην αρνητικά φορτισμένη σχέση του με το περιβάλλον.
O Γιώργος Μουλουδάκης υπογράφει την παράσταση πολυμέσων με τίτλο «Και η φωνή αυτού ως φωνή υδάτων πολλών/μια Αποκάλυψη» στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης. O δημοφιλής σκηνοθέτης μιλά στην Karfitsa.gr για τη ρευστή σχέση του ανθρώπου με τη φύση και τον πολιτισμό.
Η κλιματική κρίση, πέραν των πολλών διδακτικών ερεθισμάτων που μας έχει δώσει, μήπως είναι η αφορμή, ο άνθρωπος να μειώσει τον εγωισμό του απέναντι στην ίδια του τη φύση;
Χωρίς αμφιβολία, αυτό θα ήταν μια χαρμόσυνη συγκυρία, αν μπορούσε ποτέ να γίνει κατορθωτό. Όμως ο εγωισμός είναι σύμφυτος στη δομή του ανθρώπου, είναι συνδεδεμένος με μια αρχαία ανάγκη επιβίωσής του, με τον ίδιο τον φόβο της καταστροφής του. Γι’ αυτό δεν έχω πολλές ελπίδες πως κάποια συλλογικότητα -και μάλιστα σε διάρκεια- θα αλλάξει τα πράγματα. Νομίζω τα πράγματα θα αλλάξουν από μέσα προς τα έξω, με τον ατομικό ηθικό αγώνα του καθενός σε βάθος χρόνου.
Ουτοπικό ίσως, αλλά έτσι νομίζω. Οι άλλες λύσεις μου φαίνονται επιβαλλόμενες άνωθεν, απ’ την κορυφή των εξουσιών, και πάντα εμπεριέχουν την πιθανότητα ενός διεφθαρμένου πνεύματος που θα επενδύσει στον φόβο για το προσωπικό του όφελος. Εδώ μιλάμε για μια εμπορευματοποίηση της ίδιας της ελπίδας, για ένα συλλογικό κατ’ επίφασιν ήθος, που πωλείται σε τιμή ευκαιρίας και διαφημίζεται απ’ τα κομματικά γραφεία. Στη συνέχεια γίνεται εργαλείο lifting των εξουσιών, που κινούνται πλέον σε ρυθμούς επικοινωνιακής διαχείρησης ακόμα και της συγκίνησής μας, πράγμα που οι εταιρείες έχουν καταλάβει εδώ και δεκαετίες. Μιλάμε για την απόλυτη δυστοπία. Ίσως αυτό εδώ να είναι αυτοπροσώπως όχι η επικείμενη, μα η ήδη συντελεσμένη καταστροφή του πλανήτη. Αυτό λέμε και στην παράσταση.
Πως φτάσαμε στη σύνδεση ενός επικείμενου θαύματος της θρησκείας όπως αυτό του Ιωάννη με σύγχρονα οπτικοακουστικά μέσα;
Τα σύγχρονα μέσα είναι απλά εργαλεία, σαν όργανα του χρόνου μας, όπως όργανο στον καιρό του Ιωάννη ήταν η γραφίδα, που στερέωνε στη μνήμη των μεταγενεστέρων κάθε άξιο να καταγραφεί λόγο. Για μένα είναι φυσικό να χρησιμοποιούμε αυτά τα μέσα, μα σαν απλά εργαλεία, φυσικά, όχι σαν αυτοσκοπό. Συχνά συμβαίνει να επιδεικνύουμε τα μέσα σαν το καινούργιο καθιστικό του σπιτιού μας, σαν ένα νέο αυτοκίνητο με εξαιρετικές επιδόσεις, ξεχνώντας ότι το μόνο που θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει σε σχέση με το αμάξι είναι το πού θα πάμε, και πώς θα πάμε εκεί με ασφάλεια. Λοιπόν, εμείς θελήσαμε να φτιάξουμε στην παράσταση έναν κόσμο που μόνο μέσα στο όνειρο μπορείς να συναντήσεις, και μάλιστα μέσα σε ένα όνειρο-εφιάλτη, το ανεξέλεγκτο κομμάτι του ονείρου που ενδιέφερε τους σουρεαλιστές και τους ψυχαναλυτές κάποιας άλλης εποχής.
Κατασκευάζουμε δηλαδή εκ του μηδενός έναν ιδανικό χώρο, όπου το υποσυνείδητο μπορεί να περπατήσει αμέριμνο και κατά το δυνατόν ασφαλές, και να μας διηγηθεί την δική του ιστορία, που δεν ξέρει από καθωσπρεπισμούς και ευγένειες. Τα σύγχρονα μέσα μας βοηθούν να πάμε εκεί, μας μεταφέρουν με άμεσο τρόπο σε μια ψυχοσωματική σχέση με το περιβάλλον, κάτι για το οποίο άλλοτε χρειαζόταν να πραγματοποιήσουμε ολόκληρα ταξίδια για να το συναντήσουμε. Τώρα μπορείς να καταδυθείς στον φόβο ενός σπηλαίου, ενώ κάθεσαι ήσυχος στην καρέκλα σου. Αυτό το ήσυχος είναι βέβαια εδώ σχήμα λόγου.
Γίναμε θλιβεροί θεατές τρομακτικών πυρκαγιών, με ολέθρια αποτελέσματα. Τέτοιες στιγμές ποιος οφείλει να γίνεται η μήτρα της αναγέννησης της κοινωνίας και της φύσης; Ο πολιτισμός τι ρόλο μπορεί να επιτελέσει;
Να, ο πολιτισμός, η πολιτιστική πράξη, που είναι μια πράξη που υπερβαίνει το εγώ, και που τοποθετείται με εμπιστοσύνη στο κέντρο της κοινότητας, και συνδιαλέγεται μαζί της, είναι ένας διατρητικός μηχανισμός που διαπερνά την κόλαση ακόμα και μιας ολικής καταστροφής και βρίσκει στο βάθος το φως μιας αναγέννησης. Η τέχνη κάνει αυτό το πράγμα, αυτή είναι η δουλειά της. Να βρίσκει τους παραδρόμους που η επιστήμη, ο «κανονικός» νους, αδυνατεί να ανιχνεύσει, να τους διευρύνει, και να καλέσει κι άλλους να τους περπατήσουν. Για αυτό η τέχνη είναι διαχρονική.
Λειτουργεί όχι με την νυν αποθησαυρισμένη γνώση, μα με την δύναμη και το βάρος της αίσθησης ολόκληρου του χρόνου, απ’ την αρχή του έως το τέλος του, που δεν το γνωρίζουμε ακόμα. Και λειτουργεί πάντα σαν όλη η σοφία του σύμπαντος χώρου και χρόνου να συγκεντρώνεται στην άκρη της γλώσσας του τεχνίτη, για να μας δώσει την μία σωστή απάντησή του για το εδώ και για το τώρα. Γι’ αυτό η πραγματική τέχνη ποτέ δεν καταλύεται.
Είναι ο τρόπος απελευθέρωσής μας, γι’ αυτό και οι πιο έξυπνες εξουσίες πάντα ήθελαν να την έχουν με το μέρος τους, να τη χρησιμοποιούν και να την καλοπιάνουν, για να μην πει ποτέ καμιά δυσάρεστη αλήθεια γι’ αυτές τις ίδιες.
Η παράσταση περνάει πολλά μηνύματα! Ενσωματώνει πολλά ερεθίσματα, ποιο πιστεύετε είναι το πιο διαχρονικό και ποιο το πιο επίκαιρο;
Η παράσταση χρησιμοποιεί αποσπάσματα απ’ την Αποκάλυψη του Ιωάννη, για να θυμίσει ότι η επικείμενη καταστροφή ήταν μες στον ανθρώπινο χρόνο πάντα παρούσα, πάντα απειλούσε τον αφανισμό του.
Ο φόβος και τότε και τώρα είναι μια κινητήριος δύναμη αλλαγής ή και υποταγής, που είναι το πιο σύνηθες. Χρησιμοποιεί επίσης εικόνες των Φαγιούμ, αυτές τις νεκρικές μάσκες με τα ολοζώντανα μάτια, που μας θυμίζουν πως ο θάνατος είναι μέρος της ζωής, πως αυτά τα μάτια που έκλεισαν μπορούν να μείνουν για πάντα ανοιχτά και να μας κοιτάζουν.
Η παράσταση περνά στη συνέχεια απ’ την προς Κορινθίους επιστολή του Αποστόλου Παύλου, για να δείξει μια έξοδο. Νομίζω το διαχρονικό μήνυμα που μπορούμε να κρατήσουμε είναι εκείνα τα λόγια του Αποστόλου.
Απ’ την άλλη σκέφτομαι πως ίσως το πιο διαχρονικό και ταυτοχρόνως επίκαιρο, συνοψίζονται σε ένα ριζίτικο της πατρίδας μου, που φιλοξενείται στην παράσταση, και που λέει:
“Κόσμε χρυσέ, κόσμε αργυρέ, κόσμε μαλαματένιε,
Κόσμε και ποιος σε γλέντησε και ποιος θα σε κερδίσει;
Μα εγώ κόσμε σε γλέντησα μα δεν θα σε κερδίσω.”
Αυτή η υπαρξιακή στάση απέναντι στο διαρκές ανυπότακτο της ζωής, το αδιέξοδο του χρόνου της μα και το απόλυτα διαρκές της σημασίας της, είναι ένα για μένα βασικό στοιχείο.
Η παράσταση τελειώνει με την ελπίδα, με το αναστάσιμο μήνυμα της υπέρβασης μέσα απ’ την Αγάπη, το ενοποιητικό στοιχείο αυτού του κόσμου, μιας αγάπης που δεν φιλοξενείται μόνο σε εκκλησιαστικά άβατα, μα παραμένει ενσωματωμένη και ζωντανή μέσα σε κάθε αμαρτωλό, μέσα σε κάθε μικρή πράξη φωτεινής αντίληψης του κόσμου μας, από όπου κι αν προέρχεται, είναι τρόπος ζωής και όχι αποτέλεσμα, συντελεσμένος παράδεισος και όχι λιπόψυχο άθροισμα που κάποτε θα τύχει μιας θείας ανταπόδοσης.
Μακριά από τέτοια σχήματα, εμείς, που παραδόξως στηριζόμαστε στην Αποκάλυψη του Ιωάννη, αναγνωρίζουμε στις μικρές καλοσύνες και στην αναπαρθένευση του βλέμματος, το έναυσμα της διάρκειας του πραγματικού μας χρόνου.
Όπως συλλαβίζει ο “ποιητής” μέσα απ’ το δικό μου στόμα, στην παράσταση:
«Να ‘σαι ο Από πάντα δίχως να το ξέρεις και να ‘σαι ο Τότε που θα, δίχως τίποτα να περιμένεις. Να μην ξοδιάζεσαι μέσα σε ξένο δέρμα. Γυμνός Εσύ. Χωρίς επίθετα.»
Η παράσταση θα πραγματοποιηθεί στις 20 και 21 Αυγούστου, στις 21.15, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης.
