Ο Λιάκος Ζ. , 21 ετών, αφήνει το έργο του στην άκρη μετά από τρείς ώρες συνεχόμενης ζωγραφικής. Τα χέρια του, λερωμένα με κάρβουνο. Το πρόσωπό του, κόκκινο κι ιδρωμένο από την πολύωρη, κοπιώδη προσπάθεια να αποτυπώσει στον καμβά αυτό που έχει στη σκέψη του. Ανοίγει το κινητό του και τα δάχτυλά του γλιστρούν πάνω στην οθόνη, αφήνοντας ένα ίχνος από μαύρες σπείρες όσο περιηγείται στα κοινωνικά δίκτυα για να δει τι έχουν κάνει σήμερα οι φίλοι καλλιτέχνες του.
Η δικτύωση είναι πολύ σημαντική για κάποιον που ασχολείται συστηματικά με τις εικαστικές τέχνες. Οι διαδικτυακές κοινότητες υποστήριξης και διαμοιρασμού των έργων είναι χιλιάδες. Μα, τελευταία, η τεχνολογική ευρηματικότητα έχει ανοίξει μια πληγή στην παγκόσμια καλλιτεχνική κοινότητα η οποία νιώθει αβεβαιότητα, απαισιοδοξία και άγχος.
Η δημιουργία καλλιτεχνικών έργων με τεχνητή νοημοσύνη, ή αλλιώς «AI art» έχει αναστατώσει ζωγράφους, εικονογράφους και γραφίστες που δυσκολεύονται να υπερασπιστούν τη δουλειά τους. Ο όρος «AI art», αναφέρεται σε έργα τέχνης που δημιουργούνται με τη βοήθεια ή την παρέμβαση αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης (AI), που μπορούν να δημιουργήσουν, να τροποποιήσουν ή να βελτιώσουν περιεχόμενο, παράγοντας νέα αποτελέσματα, ανάλογα με τους παράγοντες που θα τεθούν στο πρόγραμμα ΑΙ.
Κάρβουνο: η δισδιάστατη γλυπτική ©Karen Campbell
«Φαίνεται αλλόκοτο στα μάτια μου»
Η τέχνη κατέχει κεντρική θέση στη ζωή του Λιάκου , του οποίου η απασχόληση είναι η ζωγραφική, αναλαμβάνοντας σκίτσα κατά παραγγελία (commissions) στο διαδίκτυο, όπου διατηρεί και προφίλ στο οποίο εκθέτει τα έργα του. Είναι ένα δύσκολο έργο να είσαι επαγγελματίας καλλιτέχνης και οι απολαβές ή η αναγνωρισιμότητα δύσκολα αρκούν για να παρακινήσουν κάποιον να επιλέξει αυτό τον δρόμο. Γι’ αυτό το λόγο, η μεγάλη αγάπη που έχει για την τέχνη φαίνεται να διαμορφώνει και τις απόψεις του για την ανάμειξη της τεχνητής νοημοσύνης σε αυτή.
«Μια πολύ ισχυρή άποψη που έχω είναι ότι με το ΑΙ δεν υπάρχει αυτό το πάθος, όπως υπάρχει στην τέχνη από πραγματικό χέρι ανθρώπου, και δεν είναι μόνο θέμα δεξιοτήτων αλλά και ότι βάζεις το μυαλό σου να σκεφτεί, ότι αγαπάς αυτό που κάνεις (…) Γιατί, άλλωστε, κάνεις τέχνη; Για να τη δει κάποιος άλλος; Όχι. Είναι τρόπος έκφρασης. Αν δεν το κάνεις για να εκφράζεσαι εσύ θα αρχίσεις να το παρατάς γιατί θα το βλέπεις σαν διαγωνισμό απέναντι σε όλους τους άλλους. (…) Κι η μηχανή δε μπορεί να «φάει» το ανθρώπινο χέρι γιατί δεν έχει τα συναισθήματα που συνοδεύουν την καλλιτεχνική διαδικασία» , επισημαίνει.
Απέναντι σε ένα εργαλείο που είναι φαινομενικά «τέλειο», στο οποίο μπορεί να προγραμματιστεί ακόμα κι η ακριβής τοποθέτηση μιας μουντζούρας, το οποίο μπορεί να εκπαιδευτεί σε λίγα λεπτά να αναπαράγει το στυλ ενός καλλιτέχνη, ο Ηλίας επιμένει: «το ΑΙ δεν έχει ψυχή, φαίνεται αλλόκοτο στα μάτια μου».
Καλλιτεχνική διαδικασία ©Φένια Σ.
Ακόμα κι όταν οι μηχανές ΑΙ αδυνατούν να αποτυπώσουν σωστά ένα σημείο, πχ τα χέρια ενός ανθρώπου, μάς εξηγεί ότι όλα τα προγράμματα ΑΙ αναπαράγουν τα ίδια λάθη μεταξύ τους : «Τα χέρια είναι ένα αντικείμενο που δυσκολεύει πολλούς καλλιτέχνες αλλά ο καθένας θα βρει διαφορετικό τρόπο να προσπαθήσει να τα αποτυπώσει ή να τα κρύψει, ενώ η αδυναμία του ΑΙ να ζωγραφίσει ένα χέρι κάθε φορά δίνει το ίδιο αποτέλεσμα». Εκεί που στην τέχνη, η ατέλεια επιδεικνύει την ευρηματικότητα του καλλιτέχνη, στο ΑΙ παρουσιάζεται απλά ως ένα «σφάλμα» του προγράμματος.
Το απλανές βλέμμα, τα μυστήρια χέρια κι η «διακεκομμένη» ομπρέλα… (Ai generated)
Γιατί, όμως, στρεφόμαστε στο ΑΙ για μια εικονογράφηση όταν υπάρχουν χιλιάδες εύκολα προσεγγίσιμοι καλλιτέχνες να αναλάβουν το έργο; Ο καλλιτέχνης μάς εξηγεί πως πρόκειται για έναν συνδυασμό του χαμηλού κόστους του ΑΙ και της τάσης για απόλυτη εξατομίκευση στο γούστο του κοινού.
«Πιστεύω πως είναι δύο πράγματα. Πρώτον, από το να προσλάβεις έναν γραφίστα ή εικονογράφο, το να βάλεις κάποιες ζωγραφιές στο σάιτ σου ή στο βιβλίο σου ή οπουδήποτε συμφέρει γιατί μπορεί να γίνει τζάμπα. (…) Αλλά, επίσης, ο κόσμος έχει γίνει πολύ επικριτικός. Βλέπω άσχημα σχόλια απέναντι σε καλλιτέχνες για το ότι το στυλ τους είναι άθλιο. (…) Ο κόσμος, είτε το θέλει για δικιά του χρήση είτε για να το βλέπει, θεωρεί ότι αν ένα έργο δεν είναι ακριβώς στα γούστα του είναι απαίσιο» (…)
Έχω δει, επίσης, τόσες φορές διαμάχες στο ίντερνετ με άτομα τα οποία καλούνται να υπερασπιστούν στο κοινό τους ότι τα έργα τους δεν είναι ΑΙ, δείχνοντας speedpaint, κάτι το οποίο δεν έχουν όλοι οι καλλιτέχνες την επιθυμία ή την δυνατότητα να κάνουν».
«Πρέπει να προστατεύσουμε τους καλλιτέχνες»
«Το ΑΙ θα μπορούσε να είναι χρήσιμο (…) Αμφιταλαντεύομαι λίγο σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη. Από τη μία πρέπει να στηρίξουμε την επέκτασή της, δίνοντάς της δεδομένα για να λειτουργήσει. Από την άλλη πρέπει να προστατεύσουμε τους καλλιτέχνες (…) Αυτή τη στιγμή δίνουμε υπερβολική βάση στην ανάπτυξη του ΑΙ χωρίς να βλέπουμε ότι έχει δημιουργήσει προβλήματα στον χώρο των τεχνών τα οποία πρέπει να λύσουμε. (…) Θεωρώ ότι είναι «κλεψιά», τόσο στην τέχνη όσο και σε άλλα ζητήματα, όπως τις ακαδημαϊκές εργασίες.
Έτσι σχολιάζει τις παρούσες εξελίξεις για τη εμπλοκή τεχνητής νοημοσύνης στην καλλιτεχνική διαδικασία η Φένια Σ. , αυτοδίδακτη καλλιτέχνης η οποία σπουδάζει παράλληλα σε σχολή παιδαγωγικών και πιστεύει πως το ΑΙ θα μπορούσε να προσφέρει, με την προϋπόθεση να μην χρησιμοποιείται μόνο για την κλοπή πνευματικού έργου.
Ποια γυναίκα είναι πιο «αληθινή»; Τα φαινόμενα απατούν.
(επάνω : ©Φένια Σ. , κάτω: Ai generated)
«Να είμαστε σε εγρήγορση για τους άγραφους κανόνες ηθικής»
Το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων στα έργα που έχουν κατασκευαστεί μέσω ΑΙ, καθώς και της προστασίας των καλλιτεχνών από μη αδειοδοτημένη χρήση των έργων τους για σκοπούς ΑΙ είναι περίπλοκο. Η Φένια εξηγεί ότι ανησυχεί για το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων : «πρέπει σίγουρα να γίνει κάτι και μάλιστα πολύ άμεσα, πρέπει να βρεθεί τρόπος να προστατεύονται νομικά τα δικαιώματα του καλλιτέχνη και του έργου γιατί μετά δημιουργείται η αντιπαράθεση ότι το ΑΙ δεν είναι πραγματικό και δεν του έδωσε κάποιος δικαίωμα χρήσης του έργου του. Μέχρι να γίνει αυτό πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση για τους άγραφους κανόνες ηθικής σε σχέση με το ΑΙ».
Ένας από αυτούς τους κανόνες θα μπορούσε να θεωρηθεί η υπόθεση του Κιμ Τζουνγκ Γκι, ενός νοτιοκορεάτη καλλιτέχνη ο οποίος έφυγε ξαφνικά από τη ζωή το 2022. Μέσα σε μερικές μέρες, έπειτα τον θάνατό του, διάφοροι χρήστες του διαδικτύου άρχισαν να αντιγράφουν το στυλ του ανεβάζοντας εικόνες των έργων του σε μια μηχανή ΑΙ, γεγονός που εξόργισε τους οπαδούς του οι οποίοι το θεώρησαν ως προσβλητικό προς τη μνήμη του.
Κιμ Τζουνγκ Γι και μιμητές
(επάνω : ©Κιμ Τζουνγκ Γκι, κάτω : Ai generated)
Την κατάσταση δυσχεραίνει ιδιαίτερα και το γεγονός ότι στο πλαίσιο της ΕΕ δεν υπάρχει συγκεκριμένη νομοθεσία που να αναφέρεται στα πνευματικά δικαιώματα των έργων ΑΙ. Παρόλα αυτά, το θέμα έχει συζητηθεί στα προηγούμενα έτη. Όπως αναφέρει η Σ. , δικηγόρος που έχει αναλάβει υποθέσεις πνευματικών δικαιωμάτων :
«Η Κομισιόν δημοσίευσε μια πρόταση για τη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης τον Απρίλιο του 2021, η οποία κυρίως στοχεύει στην ρύθμιση της ασφάλειας και της ηθικής συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης αλλά αναφέρεται και στο θέμα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Σύμφωνα με την πρόταση, το περιεχόμενο που δημιουργείται με ΑΙ θα μπορούσε να προστατευτεί από πνευματικά δικαιώματα αν πληροί τα κριτήρια πρωτοτυπίας και ιδιοκτησίας (…) Τα κριτήρια δεν έχουν καθοριστεί».
«Δεν έχουμε τον χρόνο να ασχοληθούμε με τον καθένα προσωπικά»
Η αντίθετη άποψη θέλει την τεχνητή νοημοσύνη να αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για τους καλλιτέχνες που διευκολύνει πολλές από τις διαδικασίες της μελέτης καλών τεχνών: «Εγώ πιστεύω πρέπει να ενσωματώνεται (η τεχνητή νοημοσύνη) στην τέχνη. Δε γίνεται να έχουμε φτιάξει τέτοιο εργαλείο και να το απαγορεύουμε από παντού. Εγώ δεν το απαγορεύω σε κανένα. Είναι δικό τους το θέμα αν θα το κάνουν καλή χρήση ή κατάχρηση. Η τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει νέους ορίζοντες, είναι λογικό να υπάρχουν αντιδράσεις όπως υπήρξαν με όλα τα Νέα Μέσα όταν ξεκίνησαν να αποκτούν δημοφιλία. Επιπλέον, η συνεργασία με την τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε έργα που προκαλούν νέες σκέψεις στο κοινό. Είναι καλό να πιέζουμε τα όρια του τι είναι τέχνη και τι όχι».
«Όταν κάποιος κάνει ένα έργο μπορεί να το φορτώσει σε ένα πρόγραμμα που του δίνει αυτόματο feedback γι’αυτά που ζωγράφισε. Διορθώνει λάθη, επισημαίνει τεχνική, αν θέλει κάποιος να κάνει ένα αντίγραφο έργου το πρόγραμμα μπορεί να του πει πόσο κοντά έφτασε. (…) Εκεί που σου παίρνει ένα χρόνο για να μάθεις κάτι με αυτή την καθοδήγηση μπορείς σε μισό».
Roughly: ζωγράφισε στο περίπου και φτιάχνουμε εμείς τα υπόλοιπα
«Πολλές φορές (…) δεν έχουμε τον χρόνο να ασχοληθούμε με τον καθένα προσωπικά. Ένα ΑΙ μπορεί να τα κάνει όλα, να θυμάται τα λάθη των μαθητών και φοιτητών, να φτιάξει το πορτφόλιό τους, να τους δίνει οδηγίες επί τόπου. Δεν αντιδράνε και όλοι καλά στην κριτική ή δεν καταλαβαίνουν πώς από τις οδηγίες (…) θα το κάνουν στην πράξη.».
Η παρουσία του ΑΙ φαίνεται, έτσι, να μην είναι τόσο καταστροφική σύμφωνα με καθηγητή εικαστικών τεχνών που παρέμεινε ανώνυμος για τη συνέντευξη. Με δική του προτροπή οι μαθητές καλούνται να χρησιμοποιήσουν το ΑΙ, το οποίο αναλαμβάνει ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς για την οποία στην κοινή συνείδηση είναι υπεύθυνος ένας εκπαιδευτικός που δραστηριοποιείται στον χώρο της τέχνης…
«Η τέχνη είναι υποβαθμισμένη»
Το 70% των καλλιτεχνών που ερωτήθηκαν σε έρευνα της ΕΕ, ανέφεραν ότι αισθάνονται άγχος για το μέλλον τους λόγω οικονομικής αστάθειας, έλλειψης κοινωνικής προστασίας και ραγδαίων αλλαγών στον κλάδο, όπως η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής τεχνολογίας.
«Το γεγονός ότι βλάπτεται πνευματική ιδιοκτησία δεν είναι αρκετά σημαντικό γιατί η τέχνη είναι υποβαθμισμένη και δεν θεωρείται επείγον να θεσπιστεί νομοθεσία» , υποστηρίζει η Φένια. Πράγματι, πόσοι από μας έχουμε καλή άποψη για τους καλλιτέχνες; Ποιος θα πει σε έναν καλλιτέχνη ότι πρέπει να συνεχίσει να παλεύει για τη δουλειά του όταν η αντίδρασή μας στο επάγγελμά τους είναι συχνά αρνητική και υπεροπτική;
Ο Λιάκος τελικά κλείνει το κινητό του. Έχει, ούτως ή άλλως, να τελειώσει κάποια σκίτσα για έναν πελάτη και να συνεχίσει το έργο με το κάρβουνο. Περιμένει και την παραγγελία του από το κατάστημα εκτυπώσεων στο οποίο έχει αναθέσει να τυπωθούν έργα του για να πωληθούν ως αφίσες, κάρτες και αυτοκόλλητα σε προσεχή bazaar τέχνης.
«Κυρίως διαφήμιση κάνουμε, αν βάλεις το κόστος των υλικών και τις εκτυπώσεις δύσκολα να βγάλεις κέρδος από τις εκδηλώσεις».
Την τελευταία φορά που συμμετείχε, ο απέναντι πάγκος πουλούσε αντικείμενα μαζικής παραγωγής με εκτυπωμένα σχέδια ΑΙ επάνω τους. Και συνεχίζει να ελπίζει ότι, παρά τις συνθήκες, η χαρά της δημιουργίας κι ο διαμοιρασμός της με το κοινό θα του δώσει κουράγιο να τους υποδεχτεί όλους με το πιο φωτεινό του χαμόγελο.
©Λιάκος Ζ.
