Η δασική πολιτική, ως διακριτός κλάδος της δασολογικής επιστήμης, ασχολείται με την οργάνωση, διαχείριση και προστασία των δασικών οικοσυστημάτων σε επίπεδο δημόσιας εξουσίας. Δεν πρόκειται απλώς για νομικό ή διοικητικό πεδίο – είναι η διεπιστημονική γέφυρα όπου η δασολογική επιστήμη (δασοκομία, δασική οικολογία, δασοπονία) συναντά το δίκαιο, την οικονομία και την πολιτική. Στην Ελλάδα, μετά από δεκαετίες παραμέλησης, εμφανίζονται πρόσφατα σημάδια αναστροφής – όμως το ερώτημα παραμένει: είναι αυτά αρκετά και βιώσιμα;
Του Νικήτα Δ. Μάζη
Δασολογική επιστήμη και συνταγματικό πλαίσιο: μια απαραίτητη σύζευξη
Το άρθρο 24 παρ. 1 του Συντάγματος, όταν μιλά για προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και αειφορία, δεν κάνει αφηρημένες φιλοσοφικές διακηρύξεις – αποτυπώνει, ουσιαστικά, θεμελιώδεις αρχές της δασολογικής επιστήμης. Η αειφόρος διαχείριση των δασών, ως επιστημονικός όρος που αναπτύχθηκε στη Γερμανία του 18ου αιώνα και εξελίχθηκε διεθνώς μέσω της διαδικασίας του Ελσίνκι, αποτελεί σήμερα κεντρικό παράδειγμα στη δασοπονία: η χρήση των δασών με τέτοιο τρόπο ώστε να διατηρείται η βιοποικιλότητα, η παραγωγικότητα και η ικανότητα αναγέννησής τους.
Η συνταγματική αυτή θεμελίωση, ωστόσο, δεν προέκυψε ιστορικά σε κενό. Από τη δεκαετία του 1970, τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα, η εντεινόμενη περιβαλλοντική κρίση — αποτέλεσμα της άκρατης εκμετάλλευσης φυσικών πόρων στο όνομα της οικονομικής ανάπτυξης — άρχισε να προκαλεί έντονο επιστημονικό και πολιτικό προβληματισμό. Η συνταγματική κατοχύρωση της προστασίας του περιβάλλοντος το 1975 αποτέλεσε για τα δεδομένα της εποχής πρωτοποριακή επιλογή, καθώς αναγνώρισε το περιβάλλον ως αυτοτελές έννομο αγαθό και επέβαλε στο κράτος υποχρέωση λήψης προληπτικών και κατασταλτικών μέτρων. Παρά τις αρχικές επιφυλάξεις ότι η σχετική διάταξη θα περιοριζόταν σε γενικές κατευθυντήριες αρχές, η εξέλιξη της νομολογίας του Συμβούλιο της Επικρατείας της προσέδωσε ουσιαστική κανονιστική ισχύ, αναδεικνύοντάς την σε δεσμευτική συνταγματική επιταγή για τη διοίκηση και βασικό άξονα της περιβαλλοντικής — και κατ’ επέκταση της δασικής — πολιτικής.
Στην κατεύθυνση αυτή, η νομολογία έχει υιοθετήσει ουσιαστικά μια δασολογική προσέγγιση: αναγνωρίζει ότι τα δασικά οικοσυστήματα δεν είναι στατικά «τεμάχια γης», αλλά δυναμικές οντότητες με οικολογικές, υδρολογικές, κλιματικές και κοινωνικές λειτουργίες. Αυτή η νομολογιακή αντίληψη συμβαδίζει με τη σύγχρονη δασοπονία, η οποία αντιμετωπίζει το δάσος ως πολυλειτουργικό σύστημα και όχι απλώς ως παραγωγικό πόρο.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας, στην πλούσια νομολογία του (ΣτΕ Ολομ. 3478/2000, 613/2002 κλπ) έχει υιοθετήσει ουσιαστικά μια δασολογική προσέγγιση: αναγνωρίζει ότι τα δασικά οικοσυστήματα δεν είναι στατικά “τεμάχια γης” αλλά δυναμικές οντότητες με οικολογικές, υδρολογικές, κλιματικές και κοινωνικές λειτουργίες. Αυτή η νομολογιακή αντίληψη συμβαδίζει με τη σύγχρονη δασοπονία, που αντιμετωπίζει το δάσος ως πολυλειτουργικό σύστημα.
Το ιστορικό χάσμα – και τα πρώτα σημάδια γεφύρωσης
Για δεκαετίες, το χάσμα μεταξύ δασολογικής γνώσης και πολιτικής πρακτικής ήταν τεράστιο. Η ελληνική δασική υπηρεσία στελεχώνεται από επιστήμονες – δασολόγους με πανεπιστημιακή κατάρτιση στη δασοκομία, τη δασική διαχείριση, την αναδάσωση. Το επιστημονικό υπόβαθρο υπήρχε πάντα. Αυτό που έλειπε ήταν η θεσμική ενδυνάμωση και η πολιτική βούληση.
Η περίοδος της ένταξης της δασικής υπηρεσίας στις αποκεντρωμένες διοικήσεις (2010-2021) υπήρξε καταστροφική. Οι δασικές υπηρεσίες βρέθηκαν διοικητικά υποβαθμισμένες, χωρίς αυτοτέλεια, χωρίς πιστώσεις, με το προσωπικό να γερνά και να μην αναπληρώνεται. Δασολόγοι με δεκαετίες εμπειρίας έπρεπε να ζητούν άδεια για βασικές επιχειρησιακές κινήσεις από γενικούς γραμματείς που συχνά δεν είχαν ούτε στοιχειώδη επαφή με τη δασολογική επιστήμη. Το αποτέλεσμα; Θεσμικός ευνουχισμός μιας υπηρεσίας που θα έπρεπε να είναι στην πρώτη γραμμή της περιβαλλοντικής προστασίας.
Τα τελευταία χρόνια όμως, υπάρχουν σημαντικές αλλαγές. Η μεταφορά της δασικής υπηρεσίας στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (2021) ήταν κρίσιμο βήμα – όχι απλώς οργανωτικό, αλλά ουσιαστικό: η δασική υπηρεσία απέκτησε ξανά φωνή, πιστώσεις, δυνατότητα στρατηγικού σχεδιασμού. Δεν είναι πια παράρτημα γενικής διοίκησης, αλλά αυτόνομη μονάδα με περιβαλλοντική εστίαση.
Τεχνολογική αναβάθμιση και επιστημονική ενδυνάμωση
Ίσως η σημαντικότερη πρόοδος είναι η εισαγωγή σύγχρονων εργαλείων και μεθοδολογιών. Το πρόγραμμα ANTIΝERO, έχει αποτελέσει τομή: από αντιδραστική προσέγγιση (“πήγαινε να δεις αν καίγεται”) σε προληπτική, επιστημονικά τεκμηριωμένη ενέργεια . Η δασική πολιτική αρχίζει να αξιοποιεί τεχνολογίες που η διεθνής δασοπονία χρησιμοποιεί εδώ και χρόνια – GIS, remote sensing, προγνωστικά μοντέλα.
Εξίσου σημαντική είναι η σύνταξη διαχειριστικών μελετών με νέες -αναβαθμισμένες προδιαγραφές. Τα νέα πρότυπα ενσωματώνουν σύγχρονες δασοπονικές αρχές: δεν μετρούν μόνο ξυλώδη όγκο, αλλά οικοσυστημικές υπηρεσίες, βιοποικιλότητα, ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή. Από μονοδιάστατη “παραγωγική” λογική, η διαχείριση μετατοπίζεται – έστω και αργά – σε ολιστική προσέγγιση πολυλειτουργικού δάσους.
Η ενίσχυση με οχήματα μπορεί να φαίνεται τεχνικό ζήτημα, αλλά είναι καίριο: χωρίς μεταφορικά μέσα, ο δασικός υπάλληλος δεν μπορεί να φτάσει στο πεδίο, να κάνει επιτόπιους ελέγχους, να εφαρμώσει τη διαχείριση. Είναι σαν να έχεις εξαιρετικό χειρουργό χωρίς εργαλεία. Η βασική υλικοτεχνική υποδομή – που για χρόνια απουσίαζε – αποκαθίσταται.
Το ανθρώπινο δυναμικό: μια ελπιδοφόρα – αλλά όχι αρκετή – αρχή
Ίσως η πιο κρίσιμη εξέλιξη είναι οι διορισμοί νέων δασολόγων και δασοπόνων. Μετά από σχεδόν δύο δεκαετίες πάγου προσλήψεων, η δασική υπηρεσία είχε φτάσει σε σημείο κατάρρευσης: το μέσο ηλικιακό όριο ήταν πάνω από 55 ετών, ολόκληρα δασαρχεία λειτουργούσαν με έναν – ή και κανέναν – δασολόγο ή Δασοπόνο. Η γνώση και η εμπειρία έφευγαν με τις συνταξιοδοτήσεις, χωρίς να υπάρχει μεταβίβαση σε νέα γενιά.
Οι πρόσφατοι διορισμοί – έστω και λίγοι – σταματούν την αιμορραγία. Φέρνουν νέους επιστήμονες με σύγχρονη εκπαίδευση, εξοικείωση με τεχνολογία, ενθουσιασμό. Όμως η κλίμακα παραμένει πρόβλημα: μιλάμε για λίγες δεκάδες διορισμών, όταν η ανάγκη μετριέται σε εκατοντάδες. Ένα δασαρχείο που καλύπτει δεκάδες χιλιάδες εκτάρια με δύο δασολόγους και έναν δασοπόνο δεν μπορεί να κάνει ουσιαστική διαχείριση .
Από πού και πού: η συνέχεια της πρόκλησης
Αυτές οι εξελίξεις είναι σημαντικές και πρέπει να αναγνωριστούν. Μετά από χρόνια εγκατάλειψης, υπάρχει επιτέλους κίνηση προς τη σωστή κατεύθυνση. Όμως – και αυτό είναι κρίσιμο – είναι η αρχή, όχι το τέλος της διαδρομής.
Οι λειτουργίες των δασαρχείων εξακολουθούν να καθυστερούν σε πολλές περιοχές. Τα διαχειριστικά σχέδια, ακόμη και με τις νέες προδιαγραφές, συχνά μένουν στα χαρτιά – η υλοποίησή τους απαιτεί συνεχή παρακολούθηση, χρηματοδότηση, πολιτική βούληση. Το ANTIΝERO είναι εξαιρετικό εργαλείο, αλλά χρειάζεται και προσωπικό να αξιολογεί και να συντονίζει επεμβάσεις.
Και παραμένει το θεμελιώδες ζήτημα: η θέση του δασικού υπαλλήλου στη διοικητική και πολιτική πραγματικότητα. Ακόμη και με την μεταφορά στο ΥΠΕΝ, ακόμη και με νέους διορισμούς, όταν ένας υπάλληλος εφαρμόζει το νόμο – επιβάλλει πρόστιμο για καταπάτηση, σταματά παράνομη υλοτομία, χαρακτηρίζει μια έκταση ως δάσος – εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πιέσεις: από τοπικούς άρχοντες, βουλευτές, ακόμη και απειλές. Η θεσμική προστασία έχει βελτιωθεί, αλλά δεν είναι ακόμη αδιαπραγμάτευτη.
Η αντιπαράθεση επιστήμης και «ανάπτυξης» – εξακολουθεί
Ένα κλασικό πεδίο σύγκρουσης παραμένει η αλλαγή χρήσης γης. Από δασολογική άποψη, η μετατροπή δασικής έκτασης σε αγροτική ή οικιστική χρήση έχει μετρήσιμες συνέπειες: απώλεια φυλλικής μάζας (και άρα δέσμευσης CO₂), αύξηση απορροής και διάβρωσης, καταστροφή ενδιαιτημάτων, μείωση της προστασίας από πλημμύρες και κατολισθήσεις. Αυτά δεν είναι “απόψεις” – είναι δεδομένα της δασικής υδρολογίας, της εδαφολογίας, της δασικής οικολογίας.
Όταν όμως το επιχείρημα της «ανάπτυξης» κυριαρχεί, η δασολογική τεκμηρίωση εξακολουθεί να παραγκωνίζεται. Το ΣτΕ (π.χ. 2499/2012, 1421/2013) έχει υπενθυμίσει επανειλημμένα ότι η βιώσιμη ανάπτυξη δεν μπορεί να αγνοεί την οικολογική βάση της. Μια προσέγγιση που συνάδει με τη δασική οικονομία: η αξία των δασικών οικοσυστημάτων (οικοσυστημικές υπηρεσίες) είναι μακροπρόθεσμα υψηλότερη από τα βραχυπρόθεσμα οφέλη της μετατροπής τους.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η αξία – αποθήκευση νερού, ρύθμιση κλίματος, προστασία από φυσικές καταστροφές – είναι δύσκολο να μετρηθεί σε άμεσο οικονομικό όρο. Το ξύλο μετριέται εύκολα, η οικοδομήσιμη γη πουλιέται εύκολα. Η προστασία από μια πλημμύρα που δεν συνέβη; Εκεί συνεχίζει να χάνεται η πολιτική βούληση.
Πυρκαγιές: πρόοδος στην πρόληψη – δρόμος ακόμη μακρύς
Οι καταστροφικές πυρκαγιές των τελευταίων ετών αναδεικνύουν το πόσο κρίσιμη είναι η προληπτική δασοπονία. Εδώ, η πρόοδος είναι ορατή: τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης η βελτίωση του συντονισμού, η ενίσχυση με εξοπλισμό βοηθούν. Όμως η επιστήμη το λέει ξεκάθαρα: η πρόληψη πυρκαγιών δεν είναι μόνο τεχνολογία – είναι διαχείριση.
Χρειάζεται διαχείριση καυσίμου ύλης (αραίωση, καθαρισμός υπορόφου), δημιουργία και συντήρηση αντιπυρικών ζωνών, συντήρηση δασικού οδικού δικτύου, σχεδιασμός τοπίου που λαμβάνει υπόψη την πυρική συμπεριφορά των ειδών και την τοπογραφία. Όλα αυτά υπάρχουν στα εγχειρίδια δασοπονίας – και σιγά σιγά μπαίνουν στην πράξη. Όμως η κλίμακα του απαιτούμενου έργου είναι τεράστια, και το προσωπικό – ακόμη και με τους νέους διορισμούς – περιορισμένο.
Και εδώ έρχεται το δίλημμα: η μετάβαση από την αντιδραστική λογική (πυρόσβεση) στην προληπτική (διαχείριση) απαιτεί διπλάσιο προσωπικό, τριπλάσια χρηματοδότηση, δεκαπλάσια υπομονή. Τα αποτελέσματα της προληπτικής διαχείρισης δεν είναι άμεσα ορατά – ποιος θα πάρει εύσημα για τη φωτιά που δεν έγινε; Αυτή η ασυμμετρία μεταξύ επιστημονικής λογικής και πολιτικής αναγνωρισιμότητας παραμένει εμπόδιο.
Κλιματική κρίση και επιστημονική αναγκαιότητα
Σε συνθήκες κλιματικής κρίσης, η δασική πολιτική παύει να είναι “τομεακό ζήτημα” και γίνεται ζήτημα επιβίωσης. Η δασολογική επιστήμη έχει τεκμηριώσει τον κρίσιμο ρόλο των δασών στη μετριασμό (mitigation) και την προσαρμογή (adaptation): τα δάση αποτελούν τους μεγαλύτερους χερσαίους δεσμευτές άνθρακα, ρυθμίζουν τον υδρολογικό κύκλο, μειώνουν τις ακραίες θερμοκρασίες, προστατεύουν από ξηρασία και πλημμύρες.
Η επαναφορά της δασικής υπηρεσίας σε θέση ισχύος, η τεχνολογική αναβάθμιση, οι νέοι διορισμοί – όλα αυτά δείχνουν ότι υπάρχει αναγνώριση της κρισιμότητας. Όμως η κλίμακα της πρόκλησης είναι πτεράστια. Χρειαζόμαστε όχι 50 νέους δασολόγους πχ , αλλά 500. Όχι ένα πρόγραμμα τηλεπισκόπησης, αλλά ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης. Όχι αναβαθμισμένες – επικαιροποιημένες προδιαγραφές διαχειριστικών σχεδίων, αλλά εφαρμογή και παρακολούθησή τους.
Προς μια επιστημονικά τεκμηριωμένη δασική πολιτική: η συνέχεια της μεταρρύθμισης
Η επαναφορά της δασικής πολιτικής στην επιστημονική της βάση έχει αρχίσει – και αυτό πρέπει να αναγνωριστεί. Όμως απαιτεί συνέχεια και εμβάθυνση:
Πρώτον, περαιτέρω ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού. Οι πρόσφατοι διορισμοί είναι σημαντικοί, αλλά ανεπαρκείς. Χρειάζεται συστηματικό πρόγραμμα προσλήψεων που θα καλύψει τα κενά των τελευταίων 20 ετών.
Δεύτερον, συνέχιση της τεχνολογικής αναβάθμισης – όχι μόνο σε εργαλεία παρακολούθησης αλλά και σε εργαλεία διαχείρισης: ψηφιοποίηση δασικών χαρτών, συστήματα απογραφής, λογισμικά μοντελοποίησης.
Τρίτον, διασφάλιση της επιστημονικής αυτονομίας στην πράξη. Η οργανωτική μεταφορέα στο ΥΠΕΝ είναι σημαντική, αλλά πρέπει να συνοδευτεί από θεσμικές εγγυήσεις: προστασία των δασικών υπαλλήλων που εφαρμόζουν το νόμο, διαφάνεια στις αποφάσεις, υποχρεωτική αιτιολόγηση για κάθε απόκλιση από επιστημονικές συστάσεις.
Τέταρτον, μετάβαση από τη σύνταξη στην εφαρμογή. Τα διαχειριστικά σχέδια με αναβαθμισμένες προδιαγραφές είναι εξαιρετική εξέλιξη – αλλά χρειάζονται πόροι για την υλοποίησή τους, προσωπικό για την παρακολούθηση, μηχανισμούς ελέγχου.
Πέμπτον, συνέχιση της υλικοτεχνικής ενίσχυσης. Τα οχήματα που δόθηκαν είναι σημαντικά – αλλά χρειάζονται και εργαλεία πεδίου, γραφεία που δεν στεγάζονται σε ημικατεστραμμένα κτίρια, τεχνικές υποδομές.
Επίλογος
Η δασική πολιτική στην Ελλάδα βρίσκεται σε μεταβατικό σημείο. Μετά από δεκαετίες παραμέλησης και θεσμικής υποβάθμισης, τα τελευταία χρόνια σημειώνεται αξιοσημείωτη πρόοδος: επαναφορά της δασικής υπηρεσίας σε θέση αυτοτέλειας, τεχνολογική αναβάθμιση, νέοι διορισμοί, επικαιροποιημένες προδιαγραφές διαχείρισης. Αυτές οι εξελίξεις δείχνουν ότι η πολιτεία αρχίζει να αναγνωρίζει την κρισιμότητα της δασικής προστασίας – και αυτό είναι σημαντικό.
Όμως η πρόκληση παραμένει τεράστια. Η κλιματική κρίση δεν περιμένει – και οι ανάγκες σε προσωπικό, πόρους, θεσμική προστασία είναι πολλαπλάσιες από όσα έχουν γίνει μέχρι σήμερα. Το ερώτημα δεν είναι αν έχει γίνει πρόοδος – έχει γίνει. Το ερώτημα είναι αν αυτή η πρόοδος θα συνεχιστεί, θα εμβαθυνθεί, θα γίνει μόνιμη δομή και όχι συγκυριακή βελτίωση.
Η δασολογική επιστήμη έχει επιστρέψει στο τραπέζι της πολιτικής απόφασης. Τώρα πρέπει να καθίσει μόνιμα – όχι ως σύμβουλος που ακούγεται όταν βολεύει, αλλά ως θεμελιώδης πυλώνας λήψης αποφάσεων. Διαφορετικά, θα συνεχίσουμε να έχουμε καλύτερες προθέσεις – και καμένα δάση.
Ο Νικήτας Δ. Μάζης είναι Δασολόγος – Περιβαλλοντολόγος MSc Σχεδιασμού και Ανάπτυξης Φυσικών Πόρων, Γενικός Διευθυντής Επιθεώρησης Εφαρμογής Δασικής Πολιτικής Πελοποννήσου Δυτ. Ελλάδας & Ιονίου
