Σε φάση εκτεταμένης θεσμικής αναμόρφωσης εισέρχεται το εκλογικό σύστημα της χώρας, καθώς η κυβέρνηση προωθεί ένα νέο πλαίσιο που αλλάζει ριζικά τον τρόπο εκλογής των βουλευτών, τον αριθμό των εδρών και τη δομή των εκλογικών περιφερειών. Το σχέδιο, το οποίο επεξεργάστηκε το Υπουργείο Εσωτερικών, κινείται στη λογική του λεγόμενου «γερμανικού μοντέλου» με εκτεταμένες προσαρμογές στην ελληνική πραγματικότητα και προβλέπει μερική κατάργηση του σταυρού προτίμησης, ανακατανομή της επικράτειας σε 7 μεγάλες περιφέρειες και μείωση του συνολικού αριθμού των βουλευτών.
Σταδιακή πορεία προς νέο σύστημα – ορίζοντας εφαρμογής μετά το 2031
Η κυβερνητική στρατηγική προβλέπει ότι το νέο πλαίσιο δεν θα εφαρμοστεί άμεσα. Οι βασικές αρχές θα τεθούν προς δημόσια διαβούλευση και θεσμική συζήτηση στην παρούσα κοινοβουλευτική περίοδο, ενώ το νομοθετικό πλαίσιο αναμένεται να κατατεθεί μετά τις εκλογές του 2027. Η πλήρης εφαρμογή του συστήματος τοποθετείται, εφόσον συγκεντρωθούν οι απαραίτητες πλειοψηφίες, στις εκλογές του 2031.
Επτά μεγάλες εκλογικές περιφέρειες και νέα γεωγραφική χαρτογράφηση
Κεντρικός άξονας της μεταρρύθμισης είναι η δραστική μείωση των εκλογικών περιφερειών από περίπου 60 σε μόλις 7, οι οποίες θα ταυτίζονται με τις αποκεντρωμένες διοικήσεις της χώρας. Συγκεκριμένα προβλέπονται περιφέρειες Αττικής, Κεντρικής Μακεδονίας–Θράκης, Κρήτης, Ηπείρου–Δυτικής Μακεδονίας, Πελοποννήσου–Δυτικής Ελλάδας–Ιονίων Νήσων, Αιγαίου και Θεσσαλίας–Στερεάς Ελλάδας.
Σε κάθε περιφέρεια οι έδρες θα κατανέμονται με βάση τον πληθυσμό της τελευταίας απογραφής της ΕΛΣΤΑΤ, ενώ εισάγεται νέα δομή «εκλογικών ενοτήτων», οι οποίες στην πράξη λειτουργούν ως μονοεδρικές περιοχές.
Μονοεδρικές και λίστα – η μισή Βουλή χωρίς σταυρό
Το νέο μοντέλο προβλέπει ότι από το σύνολο των εδρών, είτε 200 είτε 250, περίπου το 50% έως 60% θα εκλέγεται από μονοεδρικές εκλογικές ενότητες και το υπόλοιπο μέσω κομματικής λίστας. Εναλλακτικά σενάρια προβλέπουν αναλογία 3/5 υπέρ των μονοεδρικών.
Οι βουλευτές των μονοεδρικών θα εκλέγονται χωρίς σταυρό προτίμησης, καθώς θα επικρατεί ο υποψήφιος του κόμματος που πλειοψηφεί σε κάθε ενότητα, υπό την προϋπόθεση ότι το κόμμα υπερβαίνει το όριο του 3% σε εθνικό επίπεδο.
Μείωση εδρών και εύρος 200–250 βουλευτών
Σημαντική τομή αποτελεί και η μείωση του αριθμού των βουλευτών. Το νέο πλαίσιο προβλέπει ότι η Βουλή θα μπορεί να έχει από 200 έως 250 μέλη, με την τελική επιλογή να εξαρτάται από την παραμετροποίηση του συστήματος.
Στο σενάριο των 250 εδρών, προβλέπεται κατανομή περίπου 150 εδρών σε μονοεδρικές και 100 σε λίστα, ενώ στο σενάριο των 200 εδρών οι αντίστοιχες αναλογίες διαμορφώνονται σε 120 και 80.
Εκλογικό μπόνους και αναλογικότητα
Το σχέδιο διατηρεί μηχανισμό ενισχυμένης αναλογικής μέσω μπόνους στο πρώτο κόμμα, το οποίο εξετάζεται να κυμαίνεται από 25 έως 35 έδρες στο μοντέλο των 250 εδρών και από 20 έως 30 έδρες στο μοντέλο των 200 εδρών.
Παράλληλα, η αναλογικότητα του συστήματος εκτιμάται ότι θα διατηρείται σε επίπεδα 85% έως 90%, ανάλογα με την τελική διαμόρφωση.
«Κάβα» εδρών και πλεονασματικοί βουλευτές
Ιδιαίτερη πρόβλεψη αποτελεί η δημιουργία μηχανισμού εξισορρόπησης («μαξιλάρι» εδρών), ώστε να αντιμετωπίζονται περιπτώσεις όπου ένα κόμμα εκλέγει περισσότερους βουλευτές σε μονοεδρικές από όσους του αναλογούν συνολικά.
Στο μοντέλο των 250 εδρών προβλέπεται «κάβα» έως 50 εδρών, ενώ στο μοντέλο των 200 εδρών η αντίστοιχη δυνατότητα φτάνει έως 100 έδρες. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, η Βουλή μπορεί να υπερβεί τον βασικό αριθμό της, με πλεονασματικές έδρες που κατανέμονται σε περιφέρειες βάσει πληθυσμιακών κριτηρίων.
Ανεξάρτητη οριοθέτηση και αυστηρά πληθυσμιακά όρια
Η χάραξη των εκλογικών ενοτήτων θα ανατεθεί σε ανεξάρτητη επιτροπή που θα συγκροτείται με αυξημένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Σε περίπτωση αδυναμίας συμφωνίας, θα ενεργοποιείται σύνθεση με θεσμικούς και ακαδημαϊκούς παράγοντες.
Κάθε εκλογική ενότητα θα πρέπει να κινείται μεταξύ 80% και 120% του μέσου εθνικού πληθυσμού, με ειδικές εξαιρέσεις για νησιωτικές περιοχές όπου τα όρια μπορεί να προσαρμόζονται.
Επτά περιφέρειες – νέα γεωγραφική κατανομή
Το σχέδιο προβλέπει ανασύνθεση του εκλογικού χάρτη, με την Αττική να ενοποιεί όλες τις υφιστάμενες περιφέρειες του λεκανοπεδίου, την Κεντρική Μακεδονία να συνενώνεται με τη Θράκη, και άλλες περιφέρειες να δημιουργούνται με βάση ευρύτερες γεωγραφικές ενότητες, όπως η Πελοπόννησος με τη Δυτική Ελλάδα και τα Ιόνια νησιά ή η Θεσσαλία με τη Στερεά Ελλάδα.
Δύο σενάρια για τη διαδικασία επιλογής των βουλευτών
Στόχος: σταθερότητα και νέα θεσμική ισορροπία
Σύμφωνα με τον κυβερνητικό σχεδιασμό, η μεταρρύθμιση στοχεύει σε ένα πιο σταθερό και σύγχρονο εκλογικό σύστημα, με μεγαλύτερη αναλογικότητα, περιορισμό του κατακερματισμού και ενίσχυση της διαφάνειας στην εκπροσώπηση.
Η τελική μορφή του συστήματος θα εξαρτηθεί από τον πολιτικό διάλογο και τις κοινοβουλευτικές συναινέσεις που θα διαμορφωθούν τα επόμενα χρόνια.
