Μία από τις κορυφαίες κατακτήσεις του νομικού χώρου και νομικού μας πολιτισμού, το περίφημο τεκμήριο της αθωότητας του κατηγορουμένου, για άλλη μία φορά σπιλώνεται βάναυσα και εμείς, δυστυχώς, γινόμαστε μάρτυρες αυτής της κατάστασης σε καθημερινή βάση με τον πιο απλό τρόπο -παρακολουθώντας τα ειδησεογραφικά ρεπορτάζ από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και τις «τηλεδίκες» που διαδραματίζονται σε αυτά. Τον ιθύνοντα νου μην τον αναζητάτε, είναι πολλοί, κυρίως δημοσιογράφοι και δικηγόροι, αλλά λίγο πολύ όλοι συμβάλλουμε σε αυτή τη δυστοπία και ανομία.
Της ΡΑΦΑΕΛΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ
Αναντίλεκτα, τα σοβαρά εγκλήματα, η εγκληματικότητα, τα φαινόμενα βιασμών και σεξουαλικής παρενόχλησης, είναι και αυτά που διατηρούν αδιάπτωτο το ενδιαφέρον του τηλεθεατή και αναγνώστη και για αυτό τον λόγο τα ειδησεογραφικά ρεπορτάζ δίνουν έμφαση σε τέτοια ζητήματα. Αφενός τα ΜΜΕ εκπληρώνουν τη συνταγματική τους υποχρέωση για την ενημέρωση των πολιτών -λαμβάνοντας υπόψη και την ελευθερία έκφρασης- και αφετέρου οι πολίτες απολαμβάνουν το δικαίωμά τους στην πληροφόρηση και ενημέρωση, όπως ορίζεται στο άρθ. 14 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος. Όμως, στις πλείστες των περιπτώσεων χάνεται το στοιχείο της ενημέρωσης, αφού διαστρεβλώνεται η αλήθεια και παραβιάζεται η δημοσιογραφική δεοντολογία, ενώ πολλοί δημοσιογράφοι αποφασίζουν να προεξοφλήσουν τις δικαστικές αποφάσεις. Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι στον βωμό του χρήματος και των συμφερόντων θυσιάζονται η ενημέρωση και βασικές συνταγματικές αρχές και δικαιώματα.
Πριν εξετάσουμε το θέμα αυτό διεξοδικά, και με απόψεις πλήρως νομικού κύρους, θα πρέπει να εστιάσουμε στη σημασία του τεκμηρίου της αθωότητας. Σύμφωνα με την αρχή αυτή, κάθε άνθρωπος που παραπέμπεται στη δικαιοσύνη τεκμαίρεται αθώος μέχρι την απόδειξη της ενοχής του με αμετάκλητη δικαστική απόφαση. Να σημειωθεί, επίσης, πως το τεκμήριο προστατεύει τον κατηγορούμενο καθ’ όλα τα στάδια της ποινικής δίκης έως ότου οι δικαστές αποφανθούν αμετάκλητα επί της ενοχής του κατηγορουμένου.
Νομική κατοχύρωση
Στην ελληνική νομοθεσία, το τεκμήριο αθωότητας είναι κατοχυρωμένο αφενός με το άρθρο 6 παρ. 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αφετέρου με το άρθ. 14 παρ. 2 του Διεθνούς Συμφώνου του ΟΗΕ για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, τα οποία αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του εσωτερικού της δικαίου με υπερνομοθετική ισχύ (βάσει του άρθ. 28 παρ. 1 του Συντάγματος). Στο επίπεδο του δικαίου της ΕΕ το τεκμήριο αθωότητας διασφαλίζεται με το άρθ. 48 παρ. 1 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (σημειώνεται ότι το δικαστήριο της ΕΕ αναγνωρίζει ρητά το τεκμήριο αθωότητας όπως αυτό προκύπτει από το άρθ. 6 παρ. 2 της ΕΣΔΑ).
Ο νέος νόμος 4620/2019 προβλέπει το τεκμήριο αθωότητας στο άρθρο 71 του νέου Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (ΚΠΔ), ενώ το τεκμήριο αθωότητας ενισχύεται και με τη διάταξη του άρθ. 7 του Ν. 4596/2019 σχετικά με τις δημόσιες αναφορές στην ενοχή του προσώπου, όπως επισήμανε ο αναπληρωτής καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Χρήστος Παπαστυλιανός. Επιπρόσθετα, στο άρθ. 11 παρ. 1 του Κώδικα Δεοντολογίας ειδησεογραφικών και άλλων δημοσιογραφικών και πολιτικών εκπομπών, που καταρτίστηκε από το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, προβλέπεται ότι «η αρχή ότι ο κατηγορούμενος τεκμαίρεται αθώος μέχρι την αμετάκλητη καταδίκη του γίνεται σεβαστή και συνεπώς δεν προεξοφλείται το αποτέλεσμα της δίκης, ούτε οι κατηγορούμενοι αναφέρονται άμεσα ή έμμεσα ως ένοχοι».
Τεκμήριο αθωότητας: Ποιες είναι οι συνέπειες της παραβίασής του…
Επειδή μεταξύ θεωρίας και πράξης υπάρχει ένα τεράστιο κενό, το εύλογο ερώτημα που δημιουργείται στον καθένα είναι «τι γίνεται όταν διαπιστώνεται παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας», ή για να το θέσω καλύτερα -λόγω των αμέτρητων περιπτώσεων παραβιάσεων- «τι πρέπει να γίνεται σε αυτές τις περιπτώσεις;». Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα δίνουν πολύ σημαντικά πρόσωπα του νομικού χώρου, η εφέτης και γενική γραμματέας της Ένωσης Δικαστών και Εισαγγελέων Ελευθερία Κώνστα και ο αναπληρωτής καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Χρήστος Παπαστυλιανός.
Ειδικότερα, η κ. Κώνστα ανέφερε ότι σε περιπτώσεις προσβολής του τεκμηρίου αθωότητας από τα ΜΜΕ, σύμφωνα με τον Ν. 2328/1995, προβλέπεται η επιβολή διοικητικών κυρώσεων προς τους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς, όπως πρόστιμα και αναστολή της λειτουργίας τους. «Σε κάθε περίπτωση μπορούν εκ μέρους του θιγόμενου προσώπου να ασκηθούν δικαιώματα σχετικά με την προστασία της προσωπικότητάς του και των προσωπικών δεδομένων του που τυχόν έχουν παραβιασθεί», τόνισε η ίδια.
Μιλώντας για τις συνέπειες από την παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας, ο κ. Παπαστυλιανός σημείωσε ότι, εφόσον υπάρχει απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) που τη διαπιστώνει, ο καταδικασθείς μπορεί να ζητήσει επανάληψη της δικαστικής διαδικασίας σύμφωνα με το άρθρο 525 παρ. 1 εδ. 6 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας που ορίζει ότι μπορεί να ζητηθεί επανάληψη της διαδικασίας. «Βάσει του Κώδικα Δεοντολογίας του ΕΣΡ -που αποτελεί δεσμευτικό κανόνα δικαίου- μπορεί να επιβληθεί πρόστιμο στο ΜΜΕ που παραβίασε το τεκμήριο αθωότητας. Πρόκειται δε για κλασική περίπτωση τριτενέργειας, εφόσον τα ιδιωτικά ΜΜΕ είναι φορείς ιδιωτικής εξουσίας», συμπλήρωσε ο ίδιος.
Φρένο στις «τηλεδίκες»
Το φαινόμενο της παραβίασης του τεκμηρίου έχει λάβει πλέον τεράστιες διαστάσεις, μέσω και των «τηλεδικών», που διαδραματίζονται καθημερινά, για αυτό και καθίσταται απαραίτητη η ανάληψη ευθυνών για την αντιμετώπισή τους. Φρένο στο φαινόμενο των «τηλεδικών» επιχείρησε να βάλει ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών (ΔΣΑ) ξεκινώντας τις πειθαρχικές διώξεις.
Λόγω του ότι οι τηλεοπτικές εκπομπές έχουν μετατραπεί σε «δικαστήρια» από ορισμένους ανεύθυνους δημοσιογράφους, ο ΔΣΑ -στις αρχές Ιουλίου- ξεκίνησε πειθαρχική διαδικασία κατά δικηγόρων για τις «τηλεδίκες» των τελευταίων δύο ετών, στο πλαίσιο της οποίας στο στόχαστρο βρίσκονται τουλάχιστον είκοσι δικηγόροι. «Πρόκειται για μια πολύ ορθή κίνηση, μια μορφή αυτοελέγχου», ανέφερε η γενική γραμματέας της Ένωσης Δικαστών και Εισαγγελέων, προσθέτοντας: «Οι εμπλεκόμενοι θεσμικοί φορείς, ο καθένας από την πλευρά του, οφείλουν να προβούν στις αναγκαίες ενέργειες, ώστε να θέσουν φραγμό στην αθέμιτη επιθυμία προβολής και διαφήμισης των συμμετεχόντων στις εν λόγω “δίκες”».
Η παρέμβαση της Ένωσης Δικαστών
Και επειδή ο δικαστής είναι ο μόνος που είναι αποκλειστικά αρμόδιος για θέματα απονομής δικαιοσύνης, η Ένωση Δικαστών και Εισαγγελέων αναγνωρίζοντας τη σημασία της προστασίας του τεκμηρίου αθωότητας του κατηγορουμένου, όταν διαπιστώνονται περιπτώσεις παραβίασής του, προβαίνει σε σχετικές ανακοινώσεις υπογραμμίζοντας τον ρόλο της απονομής της δικαιοσύνης σε ένα κράτος δικαίου.
Όπως τόνισε η κ. Κώνστα, η Ένωση Δικαστών και Εισαγγελέων, η Ολομέλεια των Προέδρων Δικηγορικών Συλλόγων Ελλάδος, η Ένωση Συντακτών Ημερήσιων Εφημερίδων Αθηνών και ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών έχουν προβεί σε συνάντηση για την αντιμετώπιση του φαινομένου των «ραδιοτηλεοπτικών δικών», ενώ γνωστοποίησε ότι προβλέπονται πρωτοβουλίες, αλλά και διοργάνωση ημερίδας. Αυτό που πρέπει να κατανοηθεί είναι ότι η ελεύθερη ενημέρωση μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσα σε συνταγματικά όρια, που τίθενται χωρίς φυσικά να θίγεται η προσωπικότητα κανενός προσώπου.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ POLITICAL
