Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν βρίσκεται ενώπιον της σοβαρότερης θεσμικής κρίσης της προεδρίας της στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, καθώς αυτή την εβδομάδα το Γενικό Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανακοινώνει την απόφασή του για την πολύκροτη υπόθεση των μηνυμάτων που αντάλλαξε με τον CEO της Pfizer, Άλμπερτ Μπουρλά, την περίοδο των διαπραγματεύσεων για τη μαζική προμήθεια εμβολίων κατά της Covid-19.
Η συμφωνία του Μαΐου 2021 αφορούσε την αγορά έως και 1,8 δισεκατομμυρίων δόσεων και βασίστηκε, όπως είχε αποκαλύψει ο ίδιος ο Μπουρλά στους New York Times, σε μια άτυπη, προσωπική συνομιλία με τη φον ντερ Λάιεν μέσω sms. Το γεγονός αυτό, που αρχικά είχε παρουσιαστεί ως δείγμα «αποτελεσματικής ηγεσίας», μετατράπηκε σε μείζον πολιτικό και νομικό ζήτημα.
Στο επίκεντρο η διαφάνεια των ευρωπαϊκών θεσμών
Η υπόθεση — γνωστή πια ως Pfizergate — αφορά κατά πόσο τα γραπτά μηνύματα που ανταλλάσσονται από κορυφαίους αξιωματούχους για ζητήματα δημοσίου ενδιαφέροντος θεωρούνται επίσημα έγγραφα και, άρα, υπόκεινται σε κανόνες δημοσιοποίησης και πρόσβασης.
Το αίτημα των New York Times για τη δημοσιοποίηση των μηνυμάτων απορρίφθηκε από την Κομισιόν, με αποτέλεσμα να προσφύγουν στη Δικαιοσύνη. Η Ευρωπαία Διαμεσολαβήτρια, Έμιλυ Ο’Ράιλι, είχε ήδη χαρακτηρίσει την άρνηση αυτή «κακοδιοίκηση» και δείγμα «κουλτούρας συγκάλυψης».
«Ήταν ο ελέφαντας που δεν βρισκόταν στο δωμάτιο», δήλωσε δηκτικά για την απουσία της φον ντερ Λάιεν από την ακροαματική διαδικασία.
Ασάφειες, παραδοχές και ερωτήματα χωρίς απάντηση
Στην ακρόαση του Νοεμβρίου 2024, η νομική εκπροσώπηση της Κομισιόν παραδέχθηκε για πρώτη φορά ότι υπήρξαν μηνύματα, χωρίς ωστόσο να αποσαφηνίσει αν αναζητήθηκαν ή αν εξαφανίστηκαν. Το Δικαστήριο εξέφρασε δυσφορία για την ασάφεια, ενώ δεν υπήρξε καμία ένδειξη ότι έγινε έρευνα στο κινητό τηλέφωνο της προέδρου ή σε εφαρμογές όπως το Signal.
Η δικηγόρος των New York Times, Μποντίνε Κλούστρα, δήλωσε απογοητευμένη:
«Δεν ξέρουμε τι απέγινε το τηλέφωνο της προέδρου. Δεν γνωρίζουμε πού έγινε η αναζήτηση ή αν έγινε».
Πέρα από τη φον ντερ Λάιεν: Δοκιμασία για ολόκληρη την Ε.Ε.
Το ζήτημα υπερβαίνει το πρόσωπο της προέδρου και αφορά τον ίδιο τον πυρήνα της θεσμικής λειτουργίας της Ε.Ε.. Αν το Δικαστήριο αποφανθεί ότι τα sms αυτά είναι έγγραφα δημοσίου ενδιαφέροντος, θα τεθούν νέοι, σαφείς κανόνες λογοδοσίας για όλους τους κορυφαίους αξιωματούχους.
Η υπόθεση αποκτά επιπλέον βαρύτητα καθώς η ίδια η φον ντερ Λάιεν ξεκίνησε πρόσφατα τη δεύτερη της θητεία με κεντρικό σύνθημα τον θεσμικό εκσυγχρονισμό και τη διαφάνεια. Μια ενδεχόμενη ήττα στο Δικαστήριο θα έπληττε την προσωπική της αξιοπιστία, αλλά και την εικόνα της Επιτροπής ως θεματοφύλακα των ευρωπαϊκών κανόνων.
Εν εξελίξει και εισαγγελική έρευνα
Την ίδια στιγμή, ο Ευρωπαϊκός Εισαγγελέας (EPPO) διεξάγει παράλληλη έρευνα για τη διαπραγμάτευση των συμβολαίων εμβολίων, με την επικεφαλής Λάουρα Κοντρούτσα Κοβέσι να έχει καλέσει ήδη στελέχη της Κομισιόν για καταθέσεις.
Η πίεση αυξάνεται και από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπου ευρωβουλευτές από τους Πράσινους, τους Φιλελεύθερους και την Αριστερά ζητούν πλήρη αποκάλυψη των όρων και της διαδικασίας προμήθειας, ειδικά για συμβάσεις που υπερβαίνουν τα 20 δισεκατομμύρια ευρώ.
Ένα ευρωπαϊκό ορόσημο διαφάνειας ή ένα θεσμικό πλήγμα;
Η απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου θα αποτελέσει νομικό προηγούμενο για την Ε.Ε., καθώς θα ορίσει με σαφήνεια αν και πότε η ιδιωτική ψηφιακή επικοινωνία μετατρέπεται σε πολιτική λογοδοσία.
Αν το Δικαστήριο δικαιώσει το αίτημα των New York Times, θα πρόκειται για σημαντική νίκη της θεσμικής διαφάνειας. Αν όχι, ο δρόμος προς την «ψηφιακή σκιά» των ευρωπαϊκών θεσμών θα παραμείνει ανοιχτός.
