Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ (1926-2026) έφυγε από τη ζωή με όλες τις τιμές που της άξιζαν: το επιστημονικό της έργο αποθεώθηκε, η συμμετοχή της στην αντίσταση κατά του ναζισμού τονίστηκε δεόντως, η πανεπιστημιακή της καριέρα στη γαλλική και στη διεθνή σκηνή της ιστοριογραφίας αναδείχθηκε στις πολλαπλές της διαστάσεις, οι άνθρωποι οι οποίοι την ήξεραν ή είχαν δουλέψει μαζί της μίλησαν με εξαιρετικούς επαίνους για την προσωπικότητά της.
Ποιο ήταν, ωστόσο, το στοιχείο εκείνο επί τη βάσει του οποίου ξεκίνησε η Αρβελέρ να χτίζει την αναγνώριση, την ταυτότητα και τη φήμη της; Το να πούμε πως υπήρξε μια από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης βυζαντινολογίας, με πάνδημη αποδοχή και καθοριστική επίδραση στη μελέτη της βυζαντινής ιστορίας, καθώς και ότι η συμβολή της δεν περιορίζεται σε ακαδημαϊκό επίπεδο, αλλά επεκτείνεται στη δημόσια ιστορία και στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ιστορικής συνείδησης δεν φτάνει. Ας θυμηθούμε καταρχάς τα σημαντικότερα έργα της: Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα (1960), Το Βυζάντιο και η θάλασσα (1966), Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου (1971), Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη (1976), Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας (L’ ideologie politique de l’ empire Byzantine, 1976 ― . μετάφραση. Τ. Δρακοπούλου, Ψυχογιός) και Βυζαντινή γεωγραφία, ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου. Στα βιβλία της περιλαμβάνονται, επίσης, Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές (1975), Η διασπορά στο Βυζάντιο (1995), The Making of Europe (2000), Γιατί το Βυζάντιο (2010), Σας μιλώ για το Βυζάντιο (2014), Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες; (2016) και Μικρασία, καρδιά του ελληνισμού (2021). Με έργα σαν κι αυτά, η Αρβελέρ απομακρύνθηκε από την παλαιότερη, δυτικοκεντρική αντίληψη που αντιμετώπιζε το Βυζάντιο ως «παρακμιακό» ή «ανατολίζον» κράτος, για να το αναδείξει ως μια πολυεθνική, συνεκτική και ανθεκτική αυτοκρατορία, με ισχυρή διοικητική δομή και πολιτισμική δυναμική.
Με την προσέγγισή της έδωσε έμφαση στη συνέχεια του ρωμαϊκού κράτους, στη διοικητική και ιδεολογική συνοχή της αυτοκρατορίας και στον ρόλο της βυζαντινής πολιτικής σκέψης στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, επηρεάζοντας έτσι τη διεθνή βιβλιογραφία και συμβάλλοντας στην ένταξη του Βυζαντίου στο ευρωπαϊκό ιστορικό αφήγημα. Η μεθοδολογία της Αρβελέρ χαρακτηρίζεται από διεπιστημονικότητα, συνδυάζοντας ιστορία, φιλολογία, γεωγραφία και πολιτική θεωρία, κριτική ανάλυση των πηγών, με έμφαση στη ρητορική και ιδεολογική τους διάσταση και σύνδεση της βυζαντινής ιστορίας με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Μελετώντας τη βυζαντινή κρατική ιδεολογία, έδειξε τον τρόπο με τον οποίο η αυτοκρατορία νομιμοποιούσε την εξουσία και χειριζόταν την πολυεθνοτική της σύνθεση. Διερευνώντας την πολιτική ιδεολογία του Βυζαντίου, τη γεωπολιτική του ελληνικού χώρου, τη σχέση Βυζαντίου-Ευρώπης και την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού, η Αρβελέρ έγινε ένα είδος «φάρου» της βυζαντινής ιστοριογραφίας όχι μόνο για τις επιστημονικές της αναλύσεις αλλά και για το πώς κατέγραψε το Βυζάντιο ως οργανικό μέρος της νεότερης Ευρώπης μακριά από κάποιο περιθωριακό ή «ανατολικό» μόρφωμα.
Με το έργο και με τη διδασκαλία της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δημιούργησε σχολή σκέψης που μετατράπηκε σε φυτώριο για γενιές ιστορικών. Με τον επιστημονικό, θεσμικό και δημόσιο λόγο της, αναπροσανατόλισε ριζικά την εικόνα του Βυζαντίου, εξακολουθώντας να επηρεάζει μέχρι και σήμερα και την έρευνα και τον δημόσιο διάλογο.
