Η ακολουθία των Παθών και η Αποκαθήλωση
Από τις πρώτες πρωινές ώρες τελούνται οι Μεγάλες Ώρες, με ύμνους, ψαλμούς και ευαγγελικές περικοπές που αποτυπώνουν τα Άγια Πάθη. Ακολουθεί ο Εσπερινός της Αποκαθήλωσης, κατά τον οποίο το σώμα του Εσταυρωμένου κατεβαίνει από τον Σταυρό και τοποθετείται στον Επιτάφιο — το ιερό ύφασμα που συμβολίζει τον νεκρό Χριστό.
Το βράδυ ψάλλεται ο Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου, με επίκεντρο την ταφή και την κάθοδο του Χριστού στον Άδη. Τα Εγκώμια, χωρισμένα σε τρεις στάσεις, αποτελούν το πιο συγκινητικό σημείο της ακολουθίας και ψάλλονται από τους πιστούς σε κλίμα βαθιάς κατάνυξης.
Η ημέρα κορυφώνεται με την Περιφορά του Επιταφίου στους δρόμους κάθε ενορίας — μια από τις πιο δυνατές εικόνες της ελληνικής θρησκευτικής παράδοσης.
Το θεολογικό μήνυμα
Σύμφωνα με την ορθόδοξη πίστη, μετά τον θάνατό Του, το σώμα του Χριστού τοποθετείται στον τάφο, ενώ η ψυχή Του κατέρχεται στον Άδη, νικώντας τον θάνατο και ελευθερώνοντας τις ψυχές. Η Ανάσταση που ακολουθεί σηματοδοτεί τη νίκη της ζωής απέναντι στη φθορά.
Τα τροπάρια της ημέρας
Ο ευσχήμων Ιωσήφ
από του ξύλου καθελών
το άχραντόν σου σώμα,
σινδώνι καθαρά
ειλήσας και αρώμασιν,
εν μνήματι καινώ
κηδεύσας απέθετο.Ότε κατήλθες προς τον θάνατον,
η ζωή η αθάνατος,
τότε τον άδην ενέκρωσας
τη αστραπή της Θεότητας·
ότε δε και τους τεθνεώτας
εκ των καταχθονίων ανέστησας,
πάσαι αι δυνάμεις
των επουρανίων εκραύγαζον·
Ζωοδότα Χριστέ
ο Θεός ημών, δόξα σοι.
Τα εγκώμια της ημέρας
Η ζωή εν τάφω
κατετέθης, Χριστέ,
και αγγέλων στρατιαί εξεπλήττοντο,
συγκατάβασιν δοξάζουσαι την σην.Άξιον εστί
μεγαλύνειν σε των πάντων κτίστην·
τοις σοις γαρ παθήμασιν έχομεν
την απάθειαν, ρυσθέντες της φθοράς.Αι γένεαι πάσαι
ύμνον τη ταφή σου
προσφέρουσι, Χριστέ μου.Ω γλυκύ μου έαρ,
γλυκύτατον μου τέκνον,
που έδυ σου το κάλλος;
Έθιμα σε κάθε γωνιά της Ελλάδας
Η Μεγάλη Παρασκευή συνοδεύεται από πλούσια λαϊκή παράδοση, με έθιμα που διαφοροποιούνται από τόπο σε τόπο:
- Σε πολλές περιοχές, παιδιά τραγουδούν το «Μοιρολόι της Παναγίας», μεταφέροντας το πένθος από σπίτι σε σπίτι.
- Στη Σκιάθο (και σε περιοχές με αγιορείτικο τυπικό), η Περιφορά γίνεται τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου.
- Στη Ναύπακτο, η πομπή συνοδεύεται από πυροτεχνήματα στο λιμάνι.
- Στην Κέρκυρα, οι Επιτάφιοι βγαίνουν διαδοχικά με τη συνοδεία φιλαρμονικών και χορωδιών.
- Στη Θράκη και στη Νέα Πέραμο Καβάλας αναβιώνει το «κάψιμο του Ιούδα».
- Στην Ύδρα και την Τήνο, ο Επιτάφιος εισέρχεται στη θάλασσα.
- Στη Ζάκυνθο πραγματοποιείται λιτανεία του Εσταυρωμένου από το μεσημέρι.
- Στην Αμοργό προσφέρονται νηστίσιμα εδέσματα και ραίνουν την πομπή με αρώματα.
- Στην Ίο, οι νέοι παίζουν τις «μπάλες» μετά την Αποκαθήλωση.
- Στη Μήλο γίνεται αναπαράσταση της Αποκαθήλωσης.
- Στην Πάρο, η περιφορά περιλαμβάνει στάσεις με αναπαραστάσεις των Παθών.
- Στη Σαντορίνη, τα σοκάκια φωτίζονται με λυχναράκια, ενώ οι κάτοικοι ραίνουν με ροδόνερο.
- Στη Σύρο, συναντώνται οι Ορθόδοξοι και Καθολικοί Επιτάφιοι.
- Στις Σέρρες, τοποθετούνται φυτρωμένα σιτηρά στα κατώφλια, σε έθιμο που θυμίζει αρχαίες τελετές.
- Στο Αγρίνιο αναβιώνει το έθιμο των χαλκουνιών.
- Στην Κυπαρισσία αφήνονται φαναράκια στον ουρανό («γλόμποι»).
- Στο Δρυόβουνο Κοζάνης πραγματοποιείται αναπαράσταση της Αποκαθήλωσης σε υπαίθριο χώρο.
Παραδόσεις και δοξασίες εκτός Ελλάδας
Σε πολλές χώρες, η Μεγάλη Παρασκευή αποτελεί επίσημη αργία, με περιορισμό δραστηριοτήτων. Σε περιοχές της Ευρώπης, υπάρχουν λαϊκές δοξασίες — όπως η αποφυγή εργασιών ή η πίστη ότι το ψωμί της ημέρας έχει προστατευτικές ιδιότητες.
Στην Ισπανία και τις Φιλιππίνες, οι εντυπωσιακές λιτανείες προσελκύουν χιλιάδες πιστούς και επισκέπτες, ενώ σε άλλες χώρες διατηρούνται αυστηρά ήθη που υπογραμμίζουν τον πένθιμο χαρακτήρα της ημέρας.
