Τα κτίρια της ναζιστικής κατοχής στη Θεσσαλονίκη (ΦΩΤΟ)

Άγνωστες στο ευρύ κοινό ιστορίες –μυστικές συναντήσεις, συμφωνίες αλλά και δράματα με άγριους βασανισμούς και θανάτους Ελλήνων αντιστασιακών– από τη σκοτεινή περίοδο της γερμανικής κατοχής, «αφηγούνται» ακόμα και στις μέρες μας πολλά κτίρια του κέντρου της Θεσσαλονίκης που διασώζονται μέχρι σήμερα.
Της Δέσποινας Κρητικού
Μπαίνοντας στη Θεσσαλονίκη τον Απρίλιο του 1941, οι Γερμανοί κατακτητές επέταξαν πολλά μέγαρα της πόλης, ιδιωτικά και δημόσια, για να στεγάσουν τις στρατιωτικές και διοικητικές υπηρεσίες τους και το πολυάριθμο προσωπικό τους, αλλά και προκειμένου να εξασφαλίσουν χώρους για την κράτηση αντιστασιακών και την ψυχαγωγία των στρατιωτών τους. Όλα τα επιταγμένα κτίρια είχαν στην πρόσοψή τους τη γερμανική σημαία με τον αγκυλωτό σταυρό, που προκαλούσε αισθήματα εθνικής απογοήτευσης και μίσους για τον κατοχικό στρατό.
Η Karfitsa σας «ξεναγεί» στα πιο εμβληματικά κτίρια της Θεσσαλονίκης που σχετίστηκαν με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο με τους Γερμανούς κατακτητές, με τη βοήθεια του προέδρου του Ιστορικού και Συλλεκτικού Αρχείου Θεσσαλονίκης, Μάνου Μαλαμίδη.
Τα συνθήματα του «Γ. Γεννηματάς»
Οι Γερμανοί μόλις κατέλαβαν την πόλη, επέταξαν τη Φιλοσοφική Σχολή και εγκατέστησαν φρουρά, μετέτρεψαν δε το κτίριο σε Στρατιωτικό Νοσοκομείο όπως και το απέναντι τότε Προσφυγικό Νοσοκομείο, το σημερινό «Γ. Γεννηματάς». Για τις ανάγκες των φοιτητών άφησαν μόνο το αμφιθέατρο και τα εργαστήρια της Χημείας και της Ζωολογίας. Γι αυτό τα μαθήματα στη Κατοχή γίνονταν εκτός από τα υπόγεια του κεντρικού κτιρίου, στο Πειραματικό στην Αγ. Σοφίας, στον κινηματογράφο «Ορφέα» στην Αγ. Δημητρίου, σε ένα εβραϊκό σπίτι στην Αγ. Τριάδα δίπλα στο Πατέ, στη Σχολή Βαλαγιάννη, στη Χάβρα, στο συνοικισμό του Χιρς, στην Εύξεινο Λέσχη, στο Άσυλο του παιδιού και σε άλλα σπίτια της πόλης μας.
Στο υπόγειο του νοσοκομείου «Γ. Γεννηματάς», οι Γερμανοί δημιούργησαν μυστικό καταφύγιο, που χρησιμοποιήθηκε και σαν πρόχειρο νοσοκομείο για την περίθαλψη τραυματιών. Στο καταφύγιο υπάρχουν ακόμα και σήμερα έντονα σημάδια των Γερμανών κατακτητών: πρόκειται για συνθήματα γραμμένα με πράσινη μπογιά στα γερμανικά. Ένα από αυτά ξεχωρίζει: «Im Leben kommt’s bald spät bald früher, wenns dämlich kommt geht’s nach Kapija», δηλαδή «Στη ζωή σου τυχαίνει (η αναποδιά) αργότερα ή νωρίτερα, αν είσαι (πολύ) άτυχος πηγαίνεις στην Καπίγια (μια κωμόπολη στη σημερινή ΠΓΔΜ). Ένα άλλο σύνθημα αναφέρει «Είμαστε όλοι καλά οπλισμένοι, οι συμμορίες όμως καλύτερα». Μια ζωγραφιά που αναπαριστά  τον ήλιο να ξεπροβάλει πίσω από ένα βουνό και μεγάλα κουνούπια να πετούν πάνω από πόλεις και λιβάδια, καταλαμβάνει τον τοίχο αριστερά από την είσοδο της αίθουσας…
Ο Τσολάκογλου στο… «Ανατόλια»
Στις 23 Απριλίου του 1941 υπογράφτηκε στο κεντρικό κτίριο του κολεγίου «Ανατόλια», το «Macedonia Ηall», το οριστικό πρωτόκολλο (το τρίτο κατά σειρά) συνθηκολόγησης της Ελλάδας από τον δοσίλογο στρατηγό Γεώργιο Τσολάκογλου. Ο Τσολάκογλου μεταφέρθηκε αεροπορικώς στη Θεσσαλονίκη για να υπογράψει το πρωτόκολλο συνθηκολόγησης με τους εκπροσώπους της Γερμανίας και αυτή την φορά και της Ιταλίας, όπως είχαν απαιτήσει οι νικημένοι από τους Έλληνες Ιταλοί. Στο «Macedonia Ηall» εγκαταστάθηκε το Ανώτατο Στρατηγείο του γερμανικού στρατού για τα Βαλκάνια, της 12ης Στρατιάς με διοικητή τον Σίγκμουντ Βίλχελμ Λιστ.
Ξενοδοχεία – διοικητήρια
Για τη στέγαση των Γερμανών αξιωματικών επιτάχτηκαν αρκετά ξενοδοχεία της Θεσσαλονίκης. Ένα από αυτά ήταν το «Mediterranean Palace» (φωτό) που βλέπουμε με το χαρακτηριστικό V των επιταγμένων κτηρίων στο μπαλκόνι του. Εκτός αυτού, είχαν επιταχθεί και τα εξής:
«Κοσμοπολίτ»: Το ξενοδοχείο αυτό στην Ερμού 23, στέγασε την Υπηρεσία Λειών του Στρατιωτικού Διοικητή.
«Ματζέστικ»: Στη γωνία Αγίας Σοφίας και Λεωφόρου Νίκης στεγάστηκαν οι υπηρεσίες της Στρατιωτικής Διοίκησης (Feldkommandatur) και η Γερμανική Στρατιωτική Χωροφυλακή (Feldgendarmerie), οι γνωστοί «πεταλάδες».
«Ριτζ»: Στο ξενοδοχείο αυτό της πλατείας Ελευθερίας, γωνία Μητροπόλεως και Βενιζέλου, στεγαζόταν η Γενική Στρατιωτική Διοίκηση με διοικητή τον  στρατηγό Κρέντσκι.
Η Μυστική Στρατιωτική Αστυνομία

Ο πρόεδρος του Ιστορικού και Συλλεκτικού Αρχείου Θεσσαλονίκης Μάνος Μαλαμίδης και ο συνεργάτης του Ηρακλής Λούφης μπροστά στο Βοσπόριον Μέγαρο, όπου κάποτε στεγάζονταν οι υπηρεσίες της GFP

Στην οδό Τσιμισκή 72 στεγάσθηκε η φοβερή Μυστική Στρατιωτική Αστυνομία – Geheime Feldpolizei (GFΡ). Προηγουμένως βρισκόταν στην οδό Ιταλίας 2 και στο «Βοσπόριον Μέγαρον» στην Αριστοτέλους 6. Διοικητής της ήταν ο ναύαρχος Φον Κανάρις και στο κτήριο αυτό στεγάζονταν όλοι οι χαφιέδες και δοσίλογοι, όπως για παράδειγμα ο Διονύσιος Αγάθος, ο Κωνσταντίνος Κυλινδρέας και ο Λάσκαρης Παπαναούμ. Πολλοί Έλληνες πατριώτες μαρτύρησαν εκεί στη διάρκεια της Κατοχής.
Το Διοικητήριο, η Ιονική Τράπεζα και το μέγαρο Κονιόρδου
Στο Διοικητήριο (φωτο) τότε Γενική Διοίκηση Μακεδονίας, είχαν εγκαταστήσει οι Γερμανοί κεντρικές τους υπηρεσίες. Στον περίβολο του διοικητηρίου βλέπουμε μία ομάδα ανώτατων αξιωματικών. Δεξιά φαίνονται κτήρια της οδού Προξένων και ευθεία από την κεντρική πύλη, η Διοικητηρίου.
Η καρδιά της γερμανικής στρατιωτικής παρουσίας στην πόλη, το «φρουραρχείο πόλης», η Ortskommandantur (Τοπική Διοίκηση) εγκαταστάθηκε στο αρχαιοπρεπές κτίριο της Ιονικής Τράπεζας (σήμερα Alpha Bank) στην οδό Μητροπόλεως, στην πλατεία Ελευθερίας, όπου εκτυλίσσονταν καθημερινά σκηνές μιας ομοιόμορφης στρατιωτικής ζωής, με επίκεντρο την υπηρεσία αυτή. Γύρω-γύρω υπήρχε συρματόπλεγμα και επάνω ψηλά ένα τεράστιο V το χαρακτηριστικό σύμβολο όλων των επιταγμένων δημόσιων κτηρίων. Ήταν έμπνευση του Γκαίμπελς και συμβόλιζε την πίστη στην νίκη των Γερμανών.
Στο μέγαρο Κονιόρδου στην παραλιακή λεωφόρο είχε το γραφείο του ο επικεφαλής του Τμήματος Στρατιωτικής Διαχείρισης Μαξ Μέρτεν.
Το καμουφλάζ του Λευκού Πύργου
Στην ξύλινη αποβάθρα του Λ. Πύργου φωτογραφίζονταν συχνά στην κατοχή οι κατακτητές. Ο Πύργος είναι βαμμένος με χρώματα παραλλαγής, προκειμένου να μην εντοπίζεται από τα συμμαχικά αεροπλάνα που βομβάρδιζαν την πόλη. Το καμουφλάζ όμως αυτό δεν έγινε από τους Γερμανούς, όπως λαθεμένα γράφεται κάθε τόσο, αλλά με την έναρξη του πολέμου το 1940. Οι Γερμανοί της φωτογραφίας ανήκαν στη μονάδα «Έντελβαϊς», που αιματοκύλισε την Μουσιωτίτσα Ιωαννίνων το Κομμένο Άρτας και τους Λιγκιάδες Ιωαννίνων. Το άνθος έντελβαϊς –στο σκούφο και στα μανίκια της στολής–, σύμβολο μέχρι και σήμερα «Άριστου Γερμανικού Στρατιωτικού Ήθους, τόσο σε καιρό ειρήνης όσο και σε καιρό πολέμου», ήταν το διακριτικό της 1ης Ορεινής Μεραρχίας της Βέρμαχτ, μιας επίλεκτης μονάδας, η οποία ανασυστήθηκε με το ίδιο ακριβώς όνομα στις τάξεις της Μπούντεσβερ, του σημερινού γερμανικού στρατού, από πρώην ηγετικά στελέχη της Βέρμαχτ, 11 χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου. Τα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια του Β΄ΠΠ και από την συγκεκριμένη μονάδα, αποσιωπώνται…
Το Αμερικανικό Προξενείο
Στα τέλη Απριλίου – αρχές Μαΐου 1941 ήλθε στην πόλη το «Ειδικό Τμήμα Ρόζενμπεργκ» (Sonderkommando Rosenberg) και εγκαταστάθηκε στο κτίριο του Αμερικανικού Προξενείου, στην οδό Στρ. Καλλάρη, για τη «μελέτη και επίλυση του εβραϊκού προβλήματος». Το τμήμα αυτό ήταν μια ειδική ομάδα, η οποία υπαγόταν στο κεντρικό Επιτελείο (Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg) στο Βερολίνο, υπό τη διεύθυνση του Άλφρεντ Ρόσενμπεργκ, θεωρητικού και ηγετικού στελέχους του ΝSDAP. Ήταν επιφορτισμένο με τη συλλογή τεκμηρίων περί της «αντιγερμανικής δραστηριότητας του Εβραϊσμού», της «ανεύρεσης και κατάσχεσης αποδεικτικού υλικού και της αφαίρεσης ως εκ τούτου της πνευματικής βάσης και των ερεισμάτων του», δηλαδή με το κλέψιμο δηλαδή της εβραϊκής υλικής και άυλης περιουσίας. Η αντιπροσωπεία είχε ήδη εγκατασταθεί από τα μέσα Ιουνίου 1941, με διευθυντή της τον δρ. Γιοχάνες Πολ. Το Αμερικανικό προξενείο είχε μεταφέρθηκε στο Μέγαρο Πάνα –γκρεμισμένο σήμερα– της Στρ. Καλλάρη 9 από το 1932. Στις 11 Ιουλίου 1941 με διαταγή του Γ’ Ράιχ, το προξενείο έκλεισε και οι Αμερικανοί εργαζόμενοι έφυγαν από τη Θεσσαλονίκη την επόμενη μέρα. Τα κλειδιά έμειναν στον υπάλληλο Ιωάννη Α. Βαφειάδη, ο οποίος τα παρέδωσε στους Γερμανούς, όταν οι ΗΠΑ κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία.
Στις φυλακές της Γκεστάπο
Στη Βίλα Χιρς, στη διασταύρωση Βασ. Όλγας με Γραβιάς, στεγάστηκε στην Κατοχή αρχικά η διαβόητη Γκεστάπο και μετά η SD, η υπηρεσία πληροφοριών των SS, που θεωρείτο «αδελφή οργάνωση» της Γκεστάπο και είχε αρχηγό τον Ράινχαρντ Χάιντριχ. Στα υπόγεια του κτηρίου φυλακίζονταν και ανακρίνονταν αντιστασιακοί, και για περαιτέρω ανάκριση στέλνονταν στο κολαστήριο της πρώην ψυχιατρικής κλινικής Βαγιάνου (φωτο), στην οδό Χαλκιδικής 52, όπου είχε τη δική της φυλακή η Γκεστάπο. Στον Εμφύλιο στεγάστηκε στη Βίλα Χιρς το Α’ αστυνομικό τμήμα Θεσσαλονίκης. Το κτήριο κατασκευάστηκε το 1900 ως σπίτι του Μπενί Φερναντέζ σε σχέδια του Π. Αριγκόνι, ενώ πριν χτιστεί στο σημείο αυτό υπήρχε ένα χάνι-ταβέρνα του Σολομόν Ματαράσσο. Τη βίλα κληρονόμησε η κόρη του Φερναντέζ, Ζερμαίν Χιρς. Σήμερα είναι ένα σωστό ερείπιο.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ