«Ένα ταξίδι είναι η ζωή», η στήλη της ψυχοθεραπεύτριας Νέλης Βυζαντιάδου εμπνευσμένη από το ομώνυμο βιβλίο της
«Είναι περίεργο και συνάμα τόσο ανθρώπινο να είναι τόσοι άνθρωποι δίπλα ο ένας στον άλλον, να βρίσκονται σε ένα κοινό σημείο και να προσανατολίζονται προς τον ίδιο στόχο μα κάθε ένας να το βιώνει και να το αντιλαμβάνεται διαφορετικά».
(απόσπασμα από το βιβλίο μου με τίτλο «Ένα ταξίδι είναι η ζωή»)
Ο Stephen Karpman μίλησε για τους ρόλους που έχουμε σε δυσλειτουργικές σχέσεις και αναφέρθηκε στο Δραματικό Τρίγωνο, το οποίο και ανέλυσε περιγράφοντας το ρόλο του θύματος, του διώκτη (θύτη) και του σωτήρα. Ας δούμε μαζί κάθε έναν από αυτούς τους τρεις ρόλους και ας αναλογιστούμε, καθώς θα διαβάζουμε αυτό το άρθρο, σε ποιον ή ποιους από αυτούς τους ρόλους βρισκόμαστε συχνότερα.
Ο διώκτης παραβιάζει τα όρια του άλλου είτε εκφοβίζοντας τον, είτε ασκώντας του έντονη κριτική είτε με το να είναι αδιάκριτος. Ο διώκτης μπορεί να είναι εκδικητικός ή εκφοβιστικός. Είναι σίγουρα επικριτικός και αρνητικός με συνέπεια να μην είναι επιθυμητός στους γύρω του. Γίνεται διαρκώς απαιτητικός χωρίς όμως να προσφέρει καθώς πιστεύει ότι όλοι οι υπόλοιποι του χρωστούν. Καταφεύγει συχνά σε συναισθηματικούς εκβιασμούς και πυροδοτεί ενοχές στους κοντινούς του ανθρώπους. Ξέρει πολύ καλά το παιχνίδι της ενοχοποίησης και κινεί τα νήματα των άλλων προκειμένου να πετύχει το σκοπό του που δεν είναι άλλος από το να υπηρετούν τις ανάγκες και τα συμφέροντά του. Μόνο όταν καταφέρει να επιβληθεί στο θύμα νιώθει δυνατός και σημαντικός. Καταναλώνει επομένως πολύ μεγάλη ενέργεια ώστε να μην αφήσει το θύμα να ελευθερωθεί από την επιρροή του. Άλλοτε του επιτίθεται άμεσα απειλώντας το και άλλοτε έμμεσα υποβαθμίζοντας την αξία του και περιφρονώντας το. Ο βασικότερος στόχος του διώκτη είναι να αποδυναμώσει το θύμα και να το οδηγήσει σε μια εντελώς αρνητική εικόνα εαυτού. Όσο παραπάνω αμφιβάλλει το θύμα για τις δυνάμεις και την αξία του, τόσο μεγαλύτερη ικανοποίηση νιώθει ο διώκτης.
Το θύμα είναι οποιοσδήποτε άνθρωπος νιώθει αβοήθητος, αδύναμος και παραιτείται με ένα μοιρολατρικό τρόπο χωρίς καν να προσπαθεί. Το θύμα μπορεί να είναι παθητικό ή να έχει επίγνωση της πραγματικότητας. Η ζωή του φαίνεται να είναι ένας συνεχόμενος αγώνας στον οποίο δεν τα καταφέρνει με αποτέλεσμα να ντρέπεται και να νιώθει ανίσχυρο. Όσο κι αν προσπαθεί καταλήγει να απογοητεύεται και να πιστεύει ότι χρειάζεται οπωσδήποτε τη βοήθεια κάποιου (είτε του διώκτη είτε του σωτήρα) για να επιβιώσει. Αισθάνεται μάλιστα ότι δεν έχει κανέναν απολύτως έλεγχο στη ζωή του και σταματά να ψάχνει λύσεις στα προβλήματά του καθώς έχει πεισθεί ότι δεν θα πετύχει κάτι. Δημιουργεί και εν συνεχεία διατηρεί πολύ στενές σχέσεις, σχέσεις εξάρτησης, τόσο με το διώκτη όσο και με το σωτήρα γιατί δεν αντέχει να φανταστεί τον εαυτό του μόνο. Αυτές οι σχέσεις εξάρτησης είναι το αντίδοτο στους φόβους του και δέχεται με μεγάλη ευκολία να πληρώσει οποιοδήποτε τίμημα για να μη χάσει τη θέση στη ζωή του άλλου από τον οποίο εξαρτάται η υποτιθέμενη ασφάλειά του. Ακόμα κι αν νιώθει αρνητικά για το διώκτη, δεν υπάρχει χωρίς αυτόν.
Ο σωτήρας χαρακτηρίζεται από την επιθυμία του να σώσει το θύμα και όχι απλώς να το βοηθήσει. Βάζει στην άκρη τον εαυτό του και τις ανάγκες του και επικεντρώνεται στις ανάγκες του θύματος. Είναι αυτός που ακούει με πολύ ενδιαφέρον τα προβλήματα του θύματος, του δίνει δίκιο και αναλαμβάνει την ευθύνη για την ευτυχία του τελευταίου. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα ‘μεταμφιεσμένο’ θύμα καθώς έχει υπάρξει στο παρελθόν θύμα και έχει αποφασίσει να απονείμει δικαιοσύνη με το να προστατεύσει κάποιον άλλον που χρειάζεται βοήθεια και βρίσκεται στη θέση του θύματος. Ο σωτήρας είναι συνήθως σε σχέσεις στις οποίες μόνο δίνει και δεν παίρνει και όπως είναι γνωστό κάθε σχέση στην οποία παρατηρείται αυτή η ανισορροπία δεν έχει μέλλον. Κάποια στιγμή ο σωτήρας κουράζεται ή απογοητεύεται και σταματά να δίνει. Μέχρι να φτάσει αυτή η στιγμή εξακολουθεί να στηρίζει το θύμα με συνέπεια να το αποδυναμώνει. Όσο πιο αποδυναμωμένο είναι το θύμα, τόσο πιο απαραίτητος γίνεται ο σωτήρας. Κι όσο πιο απαραίτητος γίνεται ο σωτήρας, τόσο πιο εξαρτημένο γίνεται το θύμα. Πάντως σύμφωνα με αυτή τη θεωρία ο σωτήρας ασχολείται με τα προβλήματα του θύματος για να μην ασχοληθεί με τα δικά του. Νιώθει πολύ χρήσιμος και σημαντικός γιατί ένας άλλος άνθρωπος εξαρτιέται από αυτόν.
Πώς σπάει αυτό το σχήμα; Αρχικά το θύμα θα πρέπει να πιστέψει στις δυνάμεις του και να σταματήσει να υιοθετεί για τον εαυτό του μια αρνητική εικόνα. Θα πρέπει επίσης να πιστέψει ότι οι κατηγορίες του διώκτη είναι ανυπόστατες. Ο διώκτης θα πρέπει να βγει από τη σφαίρα του εγωκεντρισμού και να ασχοληθεί με τις ανάγκες του θύματος καθώς επίσης με τις συνέπειες των πράξεων του στο θύμα. Τέλος ο σωτήρας θα πρέπει να κάνει πίσω, να σταματήσει να πιστεύει ότι το θύμα είναι τόσο αδύναμο που δεν θα τα καταφέρει χωρίς αυτόν και να αντιληφθεί ότι κάποιες φορές η καλύτερη βοήθεια είναι να μη δώσει βοήθεια.
Τροφή για σκέψη: Τι σου θυμίζει αυτό το τρίγωνο; Πού βρίσκεσαι πιο συχνά στη ζωή σου; Τι θα μπορούσες να κάνεις για να βγεις από αυτή τη θέση;
Υ.Γ. Στο επόμενο άρθρο θα μιλήσουμε για τις σχέσεις εξάρτησης.
