Πώς εκμεταλλεύονται τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου οι λαϊκιστές πολιτικοί
και οι τεχνολογικοί αλγόριθμοι στην ψηφιακή εποχή της μετά-αλήθειας;
Στην εποχή της μετά-αλήθειας, η μάχη για την κοινή γνώμη δεν δίνεται μόνο στις κάλπες ή στις οθόνες, αλλά μέσα στους νευρώνες του εγκεφάλου. Το 1ο Athens Alitheia Forum αναδεικνύει πώς οι σύγχρονοι δημαγωγοί και οι ψηφιακοί αλγόριθμοι εργαλειοποιούν τη βιολογία μας για να παρακάμψουν τη λογική.
Τα παραπάνω αναφέρει εν ολίγης ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με αφορμή τη διεξαγωγή του 1ου Athens Alitheia Forum
Τα τρία κλειδιά της ανάλυσης στα οποία βασίζεται ο κ. Σκέρτσος στην ανάλυσή του είναι:
-Η Παγίδα της Ντοπαμίνης: Τα social media μας εθίζουν στην άμεση επιβεβαίωση (likes), εξασθενώντας τον προμετωπιαίο λοβό — το «φρένο» της λογικής μας.
-Το «Sprint» του Ψεύδους: Ενώ η δημοσιογραφική αλήθεια τρέχει μαραθώνιο, η παραπληροφόρηση κερδίζει με sprint, ποντάροντας στον θυμό και την απλοποίηση.
-Δημοκρατία υπό Πολιορκία: Ο λαϊκισμός τρέφεται από τον συγκρουσιακό λόγο που ευνοούν οι πλατφόρμες, απειλώντας τη θεσμική λειτουργία που απαιτεί χρόνο και ψυχραιμία.
Ακολουθεί ολόκληρη η ανάρτηση του κ. Σκέρτσου
9 ερωτήσεις και απαντήσεις και 1 πρόταση με αφορμή το 1ο Athens Alitheia Forum για την επίδραση των fake news στο δημόσιο λόγο, τους θεσμούς και τη δημοκρατία
Όλοι και όλες αναγνωρίζουμε ότι η εκθετική εξέλιξη της τεχνολογίας και των ψηφιακών κοινωνικών δικτύων μπορεί να κάνει τον καθένα από μας ταυτόχρονα καθημερινό παραγωγό και καταναλωτή «ειδήσεων», απόψεων, αναλύσεων.
Πλέον, μια φλογερή ανάρτηση ή η δημοσιοποίηση μιας κατασκευασμένης είδησης μπορούν να κάνουν το γύρο του κόσμου κυριολεκτικά σε ελάχιστα δευτερόλεπτα και να αναπαραχθούν με χιλιάδες κοινοποιήσεις στις οθόνες των κινητών μας.
Σε παλιότερες εποχές ο χρόνος μπορούσε να σβήσει τα ίχνη ψευδών ειδήσεων και η απουσία παγκόσμιων κοινωνικών δικτύων να περιορίσουν τη γεωγραφική τους διασπορά. Σήμερα, πλέον, αυτό είναι αδύνατο.
Οι εκστρατείες παραπλάνησης ή συκοφάντησης δεν είναι φυσικά κάτι καινούριο. Υπάρχουν από αρχαιοτάτων χρόνων. Ωστόσο, ποτέ έως τώρα στην ανθρώπινη ιστορία δεν υπήρχε η σημερινή δυνατότητα πολλαπλής ταυτόχρονης αναπαραγωγής, αποθήκευσης και ανακύκλωσης μιας κατασκευασμένης είδησης, αυξάνοντας κατά πολύ την απήχηση και την επίδρασή της.
Γι’ αυτό και τα παραδοσιακά μέσα σταδιακά χάνουν το ρόλο του gatekeeper που διαχρονικά διαμεσολαβούσε και φιλτράριζε τα νέα της ημέρας ή της εβδομάδας. Σήμερα, τα ΜΜΕ είναι υποχρεωμένα να ανταγωνιστούν την αστραπιαία ταχύτητα με την οποία μια ψευδής είδηση μπορεί να βάλει κυριολεκτικά «φωτιά» στα κοινωνικά δίκτυα.
Είναι ένας απολύτως άνισος αγώνας. Διότι η δημοσιογραφική τεκμηρίωση είναι μαραθώνιος. Ενώ η εντυπωσιοθηρία και η παραπληροφόρηση sprint. Μέχρι η αλήθεια να δέσει τα κορδόνια της, το ψέμα έχει κάνει δύο φορές το γύρο του κόσμου.
Πριν μιλήσουμε, ωστόσο, για νέα όρια, ρυθμιστικές παρεμβάσεις και κανόνες (κάτι αναμφίβολα αναγκαίο) που θα προστατεύσουν το αγαθό της -όσο το δυνατόν- πιο έγκυρης ενημέρωσης, και εν τέλει την ίδια τη δημοκρατία, πρέπει να κατανοήσουμε βαθύτερα και καλύτερα τους νευρο-βιολογικούς μηχανισμούς του ανθρώπινου μυαλού. Τους οποίους εργαλειοποιούν τόσο οι πολιτικοί δημαγωγοί όσο και οι εθιστικοί τεχνολογικοί αλγόριθμοι των μεγάλων πλατφορμών.
Διότι πίσω από την συμπτωματολογία των ραγδαίων αυτών εξελίξεων που μας έχουν οδηγήσει σε μια εποχή μετά-αλήθειας, κρύβεται ένας όχι και τόσο γνωστός μηχανισμός χειραγώγησης των συναισθημάτων και των παρορμήσεων της ίδιας της ανθρώπινης υπόστασης που στοχεύει στον έλεγχο του ανθρώπινου εγκεφάλου.
1 Ποιος είναι ο ρόλος του προμετωπιαίου λοβού στον ανθρώπινο εγκέφαλο;
Ο προμετωπιαίος λοβός είναι το τμήμα του εγκεφάλου που ρυθμίζει τη λογική επεξεργασία, τον αυτοέλεγχο και επιτρέπει τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Που αξιολογεί τις συνέπειες των ενεργειών μας και συγκρατεί τις παρορμήσεις μας.
Με απλά λόγια, είναι το «κέντρο διοίκησης» και λογικής επεξεργασίας των πράξεων μας που μας βοηθά να καθυστερούμε μια επιθυμία για να πετύχουμε κάτι σημαντικότερο αργότερα.
2 Πώς λειτουργεί το σύστημα ανταμοιβής και η ντοπαμίνη;
Παράλληλα, λειτουργεί το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη ντοπαμίνη. Όταν συμβαίνει κάτι ευχάριστο (έπαινος, likes, ένα νόστιμο φαγητό, κοινωνική αποδοχή), απελευθερώνεται ντοπαμίνη, η ορμόνη που συνδέεται με τα κίνητρα και την ανταμοιβή και «μαθαίνει» στον ανθρώπινο εγκέφαλο ότι αυτή η εμπειρία αξίζει να επαναληφθεί.
Η πραγματική λειτουργία της ντοπαμίνης είναι να σηματοδοτεί ότι «αυτό αξίζει να το ξανακάνεις» διότι προσφέρει αυτοεπιβεβαίωση και έτσι επιβραβεύει και «εκπαιδεύει» τον εγκέφαλο σε συγκεκριμένες συμπεριφορές.
Με άλλα λόγια η ντοπαμίνη πέρα από ευχαρίστηση δημιουργεί κίνητρο για επανάληψη μιας συμπεριφοράς και ανταμοιβή για αυτό. Αυτό το σύστημα εξυπηρετούσε διαχρονικά στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους βασικές ανάγκες, όπως η εξασφάλιση τροφής, η κοινωνική αποδοχή και η αναπαραγωγή.
3 Υπαρχει ανταγωνισμός ανάμεσα στα δύο συστήματα του ανθρώπινου εγκεφάλου;
Ναι σε ένα σημαντικό βαθμό υπάρχει. Το σύστημα ανταμοιβής επιδιώκει την άμεση ευχαρίστηση, ενώ ο προμετωπιαίος λοβός προσπαθεί να καθυστερήσει την ανταμοιβή.
Όταν ο προμετωπιαίος λοβός λειτουργεί ισχυρά, κάθε άνθρωπος μπορεί να περιμένει, να θέτει στόχους, να ελέγχει τις παρορμήσεις.
Όταν η εγκεφαλική δραστηριότητά του είναι πιο αδύναμη (λόγω κόπωσης, άγχους, συναισθηματικής ανωριμότητας), τότε κυριαρχεί η αναζήτηση της άμεσης ικανοποίησης και επιβεβαίωσης.
4 Γιατί η σύγχρονη εποχή ενισχύει το φαινόμενο;
Οι σύγχρονες πλατφόρμες και τα ψηφιακά περιβάλλοντα ενεργοποιούν συνεχώς το σύστημα ανταμοιβής μέσα από τα likes, τα notifications, τις άμεσες απαντήσεις και τη διαρκή αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους για το κάθε τι.
Όλα αυτά προκαλούν συνεχώς μικρές «εκρήξεις» ντοπαμίνης στον καθένα από εμάς.
Αυτό κάνει τον εγκέφαλο να συνηθίζει στην γρήγορη επιβεβαίωση και δυσκολεύει την υπομονή που απαιτεί ο προμετωπιαίος λοβός.
Ένα κρίσιμο βιολογικό στοιχείο εδώ είναι επίσης ότι ο προμετωπιαίος λοβός ολοκληρώνει την ανάπτυξή του περίπου στα 25 έτη. Αυτό εξηγεί γιατί οι νεότεροι άνθρωποι συχνά παίρνουν πιο παρορμητικές αποφάσεις, αναζητούν πιο έντονα την επιβεβαίωση και δυσκολεύονται να καθυστερήσουν την ανταμοιβή.
5 Γιατί η ψηφιακή εποχή επηρεάζει τόσο έντονα τον εγκέφαλο;
Διότι στο παρελθόν οι ανταμοιβές αυτές ήταν σχετικά πιο σπάνιες και απαιτούσαν περισσότερη προσπάθεια. Έρχονταν, για παράδειγμα, μετά από ένα επιτυχημένο κυνήγι, την επίτευξη ενός δύσκολου προσωπικού στόχου ή μιας συλλογικής κατάκτησης που αναγνωριζόταν ως σημαντική από την υπόλοιπη κοινότητα.
Σήμερα, αντιθέτως, μικρά ερεθίσματα ενεργοποιούν πολύ πιο συχνά το ίδιο σύστημα. Το βιώνουμε καθημερινά με την έκθεση και εξάρτησή μας από τις οθόνες των κινητών μας. Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών είναι σχεδιασμένοι έτσι ώστε να δημιουργούν συνεχή μικρά «ντοπαμινικά» ερεθίσματα στον εγκέφαλό μας.
Ο εγκέφαλος έτσι συνηθίζει σε συχνές και γρήγορες ανταμοιβές.
6 Πώς αυτό επηρεάζει την προσωπικότητα;
Η συνεχής έκθεσή μας σε σύντομους κύκλους ανταμοιβής, μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη ανάγκη επιβεβαίωσης που εξαρτάται περισσότερο από εξωτερικά στοιχεία (likes, σχόλια, αριθμός ακολούθων). Σε μείωση της ανοχής στην καθυστέρηση και διάσπαση προσοχής (ο εγκέφαλος συνηθίζει στην άμεση ανταμοιβή και δυσκολεύεται με δραστηριότητες που απαιτούν χρόνο όπως η μελέτη και η συγκέντρωση σε έργα που απαιτούν χρόνο). Και τέλος στην ενίσχυση ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών με διαρκή ανάγκη για αναγνώριση και δυσκολία αποδοχής κάθε κριτικής.
7 Πώς εκμεταλλεύεται ο λαϊκισμός αυτή τη λειτουργία του εγκεφάλου;
Ο λαϊκιστικός λόγος διαχρονικά βασίζεται σε απλές αφηγήσεις, «ο λαός» εναντίον «των ελίτ», οι «μονοσήμαντες-καθαρές λύσεις» απέναντι σε σύνθετα προβλήματα και τα απλοϊκά ηθικά δίπολα μεταξύ απόλυτα «καλών» και απόλυτα «κακών».
Αυτού του τύπου οι αφηγήσεις ενεργοποιούν πολύ γρήγορα το συναίσθημα και συνεπώς το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Ο καθένας μας αισθάνεται άμεση ψυχολογική ικανοποίηση, όταν ένα πρόβλημα ή μια κρίση φαίνεται να εξηγείται απλά.
Έτσι όμως η πολιτική ταυτότητα αποξενώνεται από παραδοσιακές ταυτίσεις και αναλύσεις, γίνεται πιο γρήγορη και πιο συναισθηματική, περισσότερο συνθηματολογική και σίγουρα πιο συγκρουσιακή και τοξική.
Αυτή η μορφή πολιτικής έκφρασης μειώνει τον χώρο για επιχειρηματολογία και θεσμική σκέψη, καθώς ο πολίτης εγκλωβίζεται σε ένα φαύλο κύκλο συναισθηματικής εκτόνωσης όπου δεν υπάρχει χρόνος ούτε υπομονή για ανάλυση ενός προβλήματος και υλοποίηση σύνθετων πολιτικών.
8 Και οι πλατφόρμες; Γιατί ενισχύουν το συγκρουσιακό περιεχόμενο;
Διότι αυτό ευνοεί το επιχειρηματικό τους μοντέλο και την κερδοφορία τους. Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών τείνουν να προωθούν στο timeline μας περιεχόμενο που προκαλεί έντονες αντιδράσεις, διαμάχες και μεγαλύτερη αλληλεπίδραση.
Ο συγκρουσιακός λόγος -που είναι συχνά χαρακτηριστικό του λαϊκισμού- διαδίδεται έτσι πιο γρήγορα από τον σύνθετο λόγο της πολιτικής ανάλυσης.
9 Ποια είναι η πραγματική πρόκληση για τις σύγχρονες δημοκρατίες;
Σήμερα συντελείται μπροστά στα μάτια μας μια δομική αλλαγή στη συγκρότηση της προσωπικότητας του σύγχρονου ανθρώπου. Το κυνήγι της στιγμιαίας ικανοποίησης που εκμεταλλεύονται συνδυαστικά οι λαϊκιστές και οι αλγόριθμοι μπορεί να αποβεί καταστροφικό τόσο για την ελεύθερη σκέψη και βούληση του κάθε ανθρώπου όσο και για την ίδια τη δημοκρατία.
Το πρόβλημα είναι βαθιά πολιτικό και κοινωνικό και σε καμία περίπτωση μόνο επικοινωνιακό, καθώς οι δημοκρατίες βασίζονται σε θεσμούς και διαδικασίες που απαιτούν χρόνο για τη λήψη αποφάσεων.
Γι’ αυτό και πρωτοβουλίες όπως η θέσπιση ηλικιακών περιορισμών στην έκθεση των ανήλικων σε κοινωνικά δίκτυα και εθιστικά μοτίβα που αξιοποιούν οι εταιρίες τεχνολογίας, αποτελούν μια αναγκαία παρέμβαση που πρέπει να συζητηθεί πολύ σοβαρά.
Απαιτούνται δημοκρατικά αναχώματα απέναντι στην ανεξέλεγκτη δυναμική λαϊκιστών και αλγορίθμων.
Η θεσμική πολιτική -δηλαδή η μόνη πολιτική που μπορεί να δώσει απαντήσεις στα προβλήματα των πολιτών και στη μείωση των ανισοτήτων- βασίζεται σε κανόνες και όρια, σε δημοκρατικό έλεγχο και θεσμικά αντίβαρα, σε μεταρρυθμίσεις και σε μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Όχι σε απλοϊκές απαντήσεις που ενεργοποιούν μόνο το θυμικό των ανθρώπων.
Όλα αυτά απαιτούν χρόνο, γνώση, υπομονή και επιμονή. Μπορεί να μην προσφέρουν άμεση ψυχολογική ανταμοιβή, είναι όμως, ο μόνος δρόμος για να απαντήσουμε αποτελεσματικά στα σημερινά εξαιρετικά σύνθετα προβλήματα που μας θέτει η πραγματικότητα.
