Ο καθηγητής Νομικής Κ. Κοσμάτος μιλάει στην Karfitsa για τις
συνέπειες από την αυστηροποίηση του νέου Ποινικού Κώδικα
ΡΕΠΟΡΤΑΖ: ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΟΥΛΗΣ
Αύξηση κατά σχεδόν 41% καταγράφεται σήμερα στον πληθυσμό των ελληνικών φυλακών, σε σχέση με το σύνολο των έγκλειστων πριν 10 χρόνια. Ο αριθμός των κρατουμένων ήταν 9.611 άτομα το 2016 και ανήλθε σε 13.583 κατά την πρώτη μέρα του 2026. Η μεταβολή αυτή αντιστοιχεί σε αύξηση κατά 3.972 άτομα, όπως προκύπτει από στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, του υπουργείου Δικαιοσύνης.
Τα παραπάνω δεδομένα παρουσιάζει ο αναπληρωτής καθηγητής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης (ΔΠΘ) Κωνσταντίνος Κοσμάτος, ως συνέπεια της εφαρμογής του νέου Ποινικού Κώδικα, που άρχισε να ισχύει από το 2024. Κάνει λόγο για μια «σωφρονιστική έκρηξη» επισημαίνοντας ότι: Στην αυγή του 2026, στις φυλακές κρατούνται περισσότεροι από 13.580 κρατούμενοι ενώ οι διαθέσιμες θέσεις επαρκούν για 10.763 άτομα. Δηλαδή υπάρχουν περίπου 2.820 υπεράριθμοι ενώ, σε ποσοστιαία βάση, η αύξηση ανέρχεται περίπου στο 26%.
Ο κ. Κοσμάτος, μεταξύ άλλων, σημειώνει ότι: Τα έτη 2016-2017 εμφανίζεται ο χαμηλότερος συνολικός αριθμός κρατουμένων, ο οποίος φαίνεται συμβατός με τη χωρητικότητα των σωφρονιστικών καταστημάτων. Από το 2018 έως το 2020 εμφανίζεται μια σταθερή αυξητική τάση της τάξης των 500-700 κρατουμένων κατ’ ανώτατο όριο κατά έτος. Από το 2021 μέχρι και το έτος 2023 εμφανίζεται σταθερή μειούμενη τάση των 300-500 κρατουμένων. Από το 2024 μέχρι σήμερα εμφανίζεται έντονη αυξητική τάση, με κορύφωση το 2025.
Τα έτη 2024 και 2025 εμφανίζουν τη μεγαλύτερη αύξηση κρατουμένων ανά έτος και με αξιοσημείωτη διαφορά όλη την τελευταία δεκαετία. Η παραπάνω αύξηση δεν είναι ανάλογη ούτε αντιστοιχεί στην χωρητικότητα των φυλακών. Το σύνολο σχεδόν των σωφρονιστικών καταστημάτων της χώρας (πλην των αγροτικών και θεραπευτικών καταστημάτων) διακρίνεται για υπερπληθυσμό, που στην πλειοψηφία του αγγίζει ή και ξεπερνά το 200% της χωρητικότητάς τους.
Η αύξηση του αριθμού των κρατουμένων, ιδίως τα τελευταία έτη, εμφανίζεται ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που έχει επιβληθεί ποινή φυλάκισης. Είναι ενδεικτικό ότι οι κρατούμενοι σε ποινή φυλάκισης στις 1/1/2016 ήταν 604, στις 1/1/2024 ήταν 1.797, στις 1/1/2025 ήταν 2.548 και στις 1/1/2026 ήταν 3.766. Πρόκειται για ετήσια αύξηση που ξεπερνά το 40% από το έτος 2024 μέχρι σήμερα.
Κ. Κοσμάτος: «Κίνδυνος διαπόμπευσης της Ελλάδας λόγω υπερπληθυσμού κρατουμένων»
Μετά την αυστηροποίηση του νέου Ποινικού Κώδικα, οι καταδικασθέντες οδηγούνται πιο εύκολα στη φυλακή. Ο αναπληρωτής καθηγητής Νομικής του ΔΠΘ, Κώστας Κοσμάτος, απαντώντας στις ερωτήσεις της Karfitsa, αναφέρει τι συμβαίνει και τι ενδέχεται να συμβεί.
Για ποιον λόγο πιστεύετε ότι οι διατάξεις του νέου ΠΚ του 2024 στόχευσαν και στη χαμηλή εγκληματικότητα;
Η συνεχής αυστηροποίηση του Ποινικού Κώδικα, ιδίως με τους Ν 4855/2021 και Ν 5090/2024, εκκινεί από μια συγκεκριμένη οπτική για την χάραξη αντεγκληματικής πολιτικής. Σύμφωνα με τη θέση αυτή, απαιτείται η θέσπιση και η επιβολή πιο «σκληρών» ποινών που εκτίονται με στόχο την πρόληψη του εγκλήματος, δηλαδή να παραδειγματίσουν και να αποτρέψουν τον υποψήφιο δράστη. Με άξονα, δε, ότι η «ρίζα του κακού» προέρχεται από τη λεγόμενη «χαμηλή» εγκληματικότητα, η αυστηρή ποινική νομοθέτηση έχει εφαρμογή όχι μόνο στα κακουργήματα, αλλά και σε χαμηλής απαξίας εγκλήματα. Πρόκειται για την ελληνική εκδοχή της θεωρίας των «σπασμένων παραθύρων», σύμφωνα με την οποία εάν δεν αντιμετωπιστεί άμεσα μια μικρή παράβαση είναι δυνατόν να σηματοδοτήσει (μέσω της μίμησης) μια διαδρομή έντονης εγκληματικότητας. Έτσι, δόθηκε νομοθετικό προβάδισμα στα φυλακτικά μέτρα έναντι των εναλλακτικών κυρώσεων, όπως είναι -μεταξύ άλλων- η παροχή κοινωφελούς εργασίας ή η αναστολή εκτέλεσης της ποινής. Ωστόσο, η θεωρητική αυτή αφετηρία, η οποία δεν έχει την αναγκαία επιστημονική τεκμηρίωση και οδήγησε με βεβαιότητα στην ραγδαία αύξηση του αριθμού των κρατουμένων στις ελληνικές φυλακές, φαίνεται στατιστικά ότι δεν «λειτούργησε», ούτε αντιμετώπισε το πρόβλημα της εγκληματικότητας. Αντίθετα, από τα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας προκύπτει αύξηση της εγκληματικότητας κατά 20% από το 2022 και εντεύθεν.
Γιατί να μπαίνουν στη φυλακή και οι καταδικασθέντες για εγκλήματα μικρότερης απαξίας;
Όπως προαναφέρθηκε, η παραπάνω τάση που προκύπτει μέσω των αυστηρών νομοθετικών τροποποιήσεων, οδηγεί στη φυλακή καταδικασθέντες και για ήσσονος σημασίας αδικήματα (πχ εγκλήματα αμέλειας) που μπορεί να έχει επιβληθεί ποινή φυλάκισης άνω του ενός ή δύο ετών. Η πρακτική αυτή είναι όχι μόνο αναποτελεσματική, αλλά δεν συνεκτιμά επιστημονικές απόψεις που καταδεικνύουν ότι η έκτιση βραχυχρόνιων ποινών ενέχει δυσμενή -και πολλές φορές ανεπανόρθωτα- αποτελέσματα, ιδίως για άτομα που για πρώτη φορά εγκλείονται σε σωφρονιστικό κατάστημα. Αν, λοιπόν, στόχο μιας αντεγκληματικής πολιτικής αποτελεί η μη υποτροπή του δράστη, ο εγκλεισμός του σε ένα περιβάλλον εγκληματογόνο με τις γνωστές κακές συνθήκες κράτησης και διαβίωσης και χωρίς προοπτική επανένταξης, ο στόχος αυτός σίγουρα δεν μπορεί να επιτευχθεί. Η πρόληψη δεν επιτυγχάνεται μονοσήμαντα με δρακόντειες ποινές και με όρους «αποθήκευσης» μέσω του εγκλεισμού, αλλά απαιτεί ολιστική επιστημονική προσέγγιση, με ανάλυση των δεδομένων, με ανταλλαγή εμπειριών και ανάδειξη καλών πρακτικών και επένδυση στο πεδίο του προνοιακού κράτους.
Πλήττονται τα ανθρώπινα δικαιώματα από τον υπερπληθυσμό των κρατουμένων;
Κρίνεται πάγια από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ότι ο συνωστισμός και ο υπερπληθυσμός των κρατουμένων στα σωφρονιστικά καταστήματα σηματοδοτεί παραβίαση του άρθρου 3 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθώς αποτελεί απάνθρωπη και ταπεινωτική μεταχείριση των κρατουμένων. Η συνθήκη αυτή ασφαλώς συντρέχει στην συντριπτική πλειοψηφία των ελληνικών σωφρονιστικών καταστημάτων, καθώς από τα στοιχεία χωρητικότητας των ελληνικών φυλακών προκύπτει ότι στο σύνολό τους σχεδόν είναι σε υπερπληρότητα, η οποία σε κάποιες περιπτώσεις, όπως προκύπτει από τα επίσημα στοιχεία που παρέχει η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής υπερβαίνει και το 200%.
Που μπορεί να οδηγήσει η εκρηκτική αύξηση των κρατουμένων στις ελληνικές φυλακές; Ενδέχεται η χώρα μας να υποστεί κυρώσεις σε διεθνές επίπεδο;
Σε βάρος της χώρας μας έχουν εκδοθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αρκετές δεκάδες καταδικαστικές αποφάσεις για απάνθρωπη και ταπεινωτική μεταχείριση των κρατουμένων, λόγω του υπερπληθυσμού των σωφρονιστικών μας καταστημάτων. Επίσης, το 2011 εκδόθηκε κατά της Ελλάδας «Δημόσια Δήλωση» από την Επιτροπή Πρόληψης των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT) του Συμβουλίου της Ευρώπης για τις συνθήκες κράτησης στις ελληνικές φυλακές. Υπενθυμίζεται ότι η «Δημόσια Δήλωση» του Συμβουλίου της Ευρώπης έχει ενεργοποιηθεί μέχρι σήμερα για ελάχιστες χώρες και συγκεκριμένα για την Τουρκία (1992, 1996), τη Ρωσική Ομοσπονδία (2001, 2003, 2007, 2019, 2024), τη Βουλγαρία (2015, 2021), το Βέλγιο (2017) και το Αζερμπαϊτζαν (2023). Η ραγδαία αύξηση του αριθμού των κρατουμένων στις ελληνικές φυλακές φαίνεται ότι μπορεί να επαναλάβει την δημόσια διαπόμπευση της χώρας. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην τελευταία Έκθεσή της το 2022 η CPT κρούει των κώδωνα του κινδύνου στη χώρα μας για την εκ νέου έκδοση «Δημόσιας Δήλωσης» σε βάρος της Ελλάδας, καθώς θεωρεί ότι δεν έχουν ληφθεί υπόψη οι συστάσεις που είχε υποβάλλει κατά τις προηγούμενες επισκέψεις της, ενώ κάνει λόγο για σταθερή επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης και μεταχείρισης των κρατουμένων στα ελληνικά σωφρονιστικά καταστήματα.
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Karfitsa
