Κάθε καλοκαίρι, μετά από μια μεγάλη δασική πυρκαγιά, επανέρχεται η ίδια συζήτηση: ποιος είναι ο πραγματικός υπαίτιος. Η απάντηση συχνά περιορίζεται σε μία λέξη — η κλιματική αλλαγή.
Του Νικήτα Μάζη*
Ωστόσο η κλιματική αλλαγή δεν προκαλεί τις πυρκαγιές· μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες αυτές εκδηλώνονται και εξελίσσονται. Η φωτιά χρειάζεται πάντοτε πηγή ανάφλεξης: ανθρώπινη αμέλεια, τεχνική αστοχία, εμπρησμό, γεωργική δραστηριότητα ή φυσικό αίτιο.
Αυτό που έχει αλλάξει δραματικά είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο δρα η σπίθα — η άνοδος της θερμοκρασίας, οι παρατεταμένες ξηρασίες, οι ισχυροί άνεμοι, η μειωμένη υγρασία. Η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής κινδύνου, όχι ως αιτία.
Η διάκριση αυτή δεν υποβαθμίζει τη σοβαρότητα της κλιματικής κρίσης· αντίθετα, μας υποχρεώνει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα πιο ώριμα. Αν αποδώσουμε τα πάντα αποκλειστικά στο κλίμα, καταλήγουμε σε μια βολική αλλά επικίνδυνη αφήγηση αδυναμίας — σαν να μην υπάρχει πλέον περιθώριο παρέμβασης.
Στην πραγματικότητα υπάρχει, και είναι σημαντικό.
Το δάσος στην εποχή της κλιματικής κρίσης
Τα μεσογειακά οικοσυστήματα ήταν ανέκαθεν προσαρμοσμένα στην παρουσία της φωτιάς· η πρόκληση σήμερα δεν είναι η ύπαρξή της αλλά η αλλαγή στη συμπεριφορά της. Οι ακραίες θερμοκρασίες και η συσσώρευση καύσιμης ύλης δίνουν στις πυρκαγιές μεγαλύτερη ένταση και ταχύτητα εξάπλωσης απ’ ό,τι πριν από μια γενιά.
Παράλληλα, η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η υποχώρηση της ενεργού δασικής διαχείρισης έχουν αφήσει να συσσωρευτεί βιομάζα που σε προηγούμενες δεκαετίες θα είχε απορροφηθεί από τη γεωργική και κτηνοτροφική δραστηριότητα. Ένα δάσος χωρίς καμία διαχείριση δεν είναι αυτομάτως πιο προστατευμένο· υπό τις σημερινές συνθήκες, μπορεί να είναι το αντίθετο.
Η διαχείριση δεν είναι αντίθετη με την προστασία
Η σύγχρονη δασολογία δεν υποστηρίζει την ανεξέλεγκτη ανθρώπινη επέμβαση στη φύση, αλλά αναγνωρίζει ότι η επιστημονικά σχεδιασμένη διαχείριση είναι εργαλείο προστασίας, όχι απειλή για αυτήν. Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε δάση που δεν θα καούν ποτέ — αυτό δεν είναι ρεαλιστικό στόχος.
Μπορούμε όμως να δημιουργήσουμε δάση λιγότερο ευάλωτα σε ακραίες συνθήκες, με ταχύτερη αναγέννηση και καλύτερη οικολογική ισορροπία, μέσω μείωσης της περίσσειας καύσιμης ύλης, συντήρησης δασικών υποδομών και επιστημονικού σχεδιασμού. Η ορθολογική διαχείριση δεν αντιστρατεύεται τη μακροχρόνια προστασία· είναι προϋπόθεσή της.
Η πρόληψη ως συνταγματική υποχρέωση
Το άρθρο 24 του Συντάγματος επιβάλλει την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και των δασικών οικοσυστημάτων, και η προστασία αυτή δεν εξαντλείται στην αποκατάσταση μετά την καταστροφή — ξεκινά πριν από αυτήν, με έγκαιρη αναγνώριση κινδύνων και μέτρα πριν η ζημιά καταστεί μη αναστρέψιμη.
Η δασοπροστασία του 21ου αιώνα στηρίζεται σε τέσσερις άξονες που λειτουργούν διαδοχικά και όχι εναλλακτικά: πρόβλεψη του κινδύνου, ενεργή πρόληψη και διαχείριση, αποτελεσματική καταστολή, αποκατάσταση και προσαρμογή μετά το συμβάν. Η καταστολή είναι αναγκαία, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πρόληψη.
Μια συλλογική ευθύνη
Οι σύγχρονες πυρκαγιές εξελίσσονται σε ένα σύνθετο περιβάλλον όπου συνυπάρχουν δασικά οικοσυστήματα, οικισμοί και υποδομές δικτύων. Η πρόληψη γι’ αυτό δεν μπορεί να είναι έργο μόνο των Δασικών Υπηρεσιών· απαιτεί συντονισμό με την Πολιτική Προστασία, το Πυροσβεστικό Σώμα, την Αυτοδιοίκηση και τους διαχειριστές δικτύων.
Ο ΔΕΔΔΗΕ, για παράδειγμα, έχει άμεση ευθύνη στην πρόληψη: η ασφαλής λειτουργία του δικτύου διανομής σε περιοχές υψηλής επικινδυνότητας προϋποθέτει τακτικό τεχνικό έλεγχο και κατάλληλη διαχείριση της βλάστησης στις ζώνες ασφαλείας γύρω από τις γραμμές. Το ζητούμενο δεν είναι η αναζήτηση υπαιτίου μετά την καταστροφή, αλλά ένα σύστημα όπου κάθε φορέας γνωρίζει εκ των προτέρων τις υποχρεώσεις του.
Από την καταστολή στην ανθεκτικότητα
Η Ελλάδα είναι σαφές , δεν μπορεί να ελέγξει το κλίμα, μπορεί όμως να ελέγξει πώς προετοιμάζεται απέναντί του. Αυτό προϋποθέτει ισχυρές Δασικές Υπηρεσίες με επαρκή στελέχωση, μακροχρόνιο σχεδιασμό αντί για αποσπασματικές παρεμβάσεις, ενεργή διαχείριση των οικοσυστημάτων και αξιοποίηση επιστημονικής γνώσης στη λήψη αποφάσεων. Η πρόληψη δεν είναι κόστος· είναι επένδυση, και μάλιστα η πιο αποδοτική διαθέσιμη για την προστασία του φυσικού κεφαλαίου της χώρας.
Η εμπειρία που συσσωρεύεται , δείχνει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: οι υποθέσεις που καταλήγουν σε μεγάλη καταστροφή σπάνια οφείλονται σε ένα μεμονωμένο σφάλμα τη στιγμή της πυρκαγιάς. Οφείλονται σε μια αλυσίδα αποφάσεων —ή αναβολών— που ξεκίνησε πολύ νωρίτερα. Η πραγματική μάχη για την προστασία των ελληνικών δασών κρίνεται πριν από την πρώτη σπίθα.
*Νικήτας Μάζης Δασολόγος – Περιβαλλοντολόγος, MSc Σχεδιασμού και Ανάπτυξης Φυσικών Πόρων
