Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα νέο ισχυρό ενεργειακό σοκ, λιγότερο από πέντε χρόνια μετά την κρίση που προκάλεσε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Η εκτίναξη των τιμών σε φυσικό αέριο, πετρέλαιο και ηλεκτρική ενέργεια δημιουργεί ασφυκτικές πιέσεις σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις, επαναφέροντας στο προσκήνιο τον φόβο μιας νέας αποβιομηχάνισης.
Η κατάσταση προκαλεί έντονη ανησυχία σε κυβερνήσεις και ευρωπαϊκούς θεσμούς, καθώς οι επιπτώσεις της ενεργειακής αναταραχής αρχίζουν να γίνονται αισθητές σε ολόκληρη την οικονομία. Εργοστάσια περιορίζουν ή διακόπτουν τη λειτουργία τους, επιχειρήσεις δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στο αυξημένο κόστος και οι πολίτες βλέπουν τους λογαριασμούς ενέργειας και τις τιμές των καυσίμων να επιβαρύνουν ολοένα περισσότερο τον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Ενδεικτική της κατάστασης είναι η περίπτωση της ιστορικής γερμανικής βιομηχανίας πορσελάνης Kahla Porzellan, η οποία έπειτα από 182 χρόνια λειτουργίας ετοιμάζεται να βάλει οριστικό τέλος στην παραγωγή της. Το εργοστάσιο, που κατάφερε να επιβιώσει από το ναζιστικό καθεστώς και την κομμουνιστική περίοδο, δεν άντεξε το δυσβάσταχτο ενεργειακό κόστος. Οι δαπάνες φυσικού αερίου έφτασαν έως και τις 180.000 ευρώ τον μήνα, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 70% του λειτουργικού κόστους. Το κλείσιμο της μονάδας αναμένεται να αφήσει χωρίς εργασία περίπου 100 ανθρώπους.
Εκρηκτική άνοδος στις τιμές της ενέργειας
Οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί σχεδόν κατά 200% από τον Φεβρουάριο, ξεπερνώντας τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου, στο υψηλότερο επίπεδο της τελευταίας τετραετίας.
Την ίδια στιγμή, το ντίζελ καταγράφει ιδιαίτερα υψηλές τιμές, ενώ σχεδόν διπλασιασμό εμφανίζουν οι τιμές της κηροζίνης. Ανοδική πορεία ακολουθεί και το ηλεκτρικό ρεύμα, εντείνοντας την πίεση σε βιομηχανίες και καταναλωτές.
Καθοριστικό ρόλο στην επιδείνωση της κατάστασης διαδραματίζει ο πόλεμος στο Ιράν και ο ουσιαστικός αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ, μιας από τις σημαντικότερες θαλάσσιες οδούς για τη μεταφορά ενέργειας παγκοσμίως.
Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, από την έναρξη της σύγκρουσης ο λογαριασμός των ενεργειακών εισαγωγών της Ευρώπης έχει αυξηθεί κατά περισσότερα από 127 δισ. ευρώ. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό οικονομικό βάρος, σε μια περίοδο κατά την οποία αρκετά κράτη-μέλη αντιμετωπίζουν ήδη υψηλά επίπεδα δημόσιου χρέους.
Οι κλάδοι που αναμένεται να δεχθούν τις μεγαλύτερες πιέσεις είναι εκείνοι με υψηλή ενεργειακή κατανάλωση, όπως η χημική βιομηχανία, η παραγωγή λιπασμάτων, οι κατασκευές, η γεωργία και οι αερομεταφορές.
Στο κόκκινο οι ευρωπαϊκές αποθήκες φυσικού αερίου
Πρόσθετη ανησυχία προκαλεί η κατάσταση των αποθεμάτων φυσικού αερίου, τα οποία βρίσκονται σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα, περίπου 15 ποσοστιαίες μονάδες κάτω από τον πρόσφατο μέσο όρο και αρκετά μακριά από τον στόχο πληρότητας 90% της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τα δυσμενέστερα σενάρια που εξετάζουν οι ευρωπαϊκοί φορείς προβλέπουν ότι, εάν ο χειμώνας αποδειχθεί πιο ψυχρός από τις αρχικές εκτιμήσεις και οι διεθνείς αγορές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) παραμείνουν υπό πίεση, τα αποθέματα της Ευρώπης θα μπορούσαν να υποχωρήσουν ακόμη και στο 10% μέχρι το τέλος της χειμερινής περιόδου.
Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα απαιτούσε σημαντική περιστολή της κατανάλωσης ενέργειας, ενώ η Γερμανία, η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, ενδέχεται να αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα επάρκειας μέχρι τον Μάρτιο.
Οι μετεωρολογικές εκτιμήσεις προσφέρουν πάντως μια μικρή ανάσα, καθώς τα περισσότερα μοντέλα προβλέπουν σχετικά ήπιο χειμώνα. Ωστόσο, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι δεν αποκλείονται ισχυρές ψυχρές εισβολές, ιδιαίτερα στη βόρεια Ευρώπη, κατά τη διάρκεια του Δεκεμβρίου.
Παράλληλα, ένα κύμα ψύχους στην Ασία θα μπορούσε να αυξήσει τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα φορτία LNG, οδηγώντας τις τιμές ακόμη υψηλότερα.
Κυβερνήσεις σε αναζήτηση λύσεων – Ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό
Μπροστά στις αυξανόμενες πιέσεις, οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών επιχειρούν να περιορίσουν τις συνέπειες της κρίσης με επιδοτήσεις, φορολογικές ελαφρύνσεις και άλλες παρεμβάσεις.
Σύμφωνα με στοιχεία του ευρωπαϊκού think tank Bruegel, οι δημοσιονομικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης έχουν φτάσει σχεδόν τα 35 δισ. ευρώ, έχοντας υπερτριπλασιαστεί από τον Ιούνιο.
Η Ισπανία έχει διαθέσει περίπου 12 δισ. ευρώ από τον Μάρτιο, ενώ η Ιταλία εξετάζει την επιβολή πλαφόν στις τιμές του φυσικού αερίου που χρησιμοποιείται για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Στη Γαλλία, η κυβέρνηση επιχειρεί να περιορίσει τις δαπάνες, κατευθύνοντας τη βοήθεια κυρίως στους περισσότερο ευάλωτους κλάδους. Η επιλογή αυτή, ωστόσο, προκαλεί αντιδράσεις, καθώς ενισχύει την πολιτική αντιπαράθεση ενόψει των προεδρικών εκλογών του Απριλίου.
Η ενεργειακή ακρίβεια έχει ήδη μετατραπεί σε σημαντικό πολιτικό ζήτημα, με διαδηλώσεις να πραγματοποιούνται σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, από το Βερολίνο μέχρι το Παρίσι και το Μιλάνο.
Στην Ιταλία, μάλιστα, οι κινητοποιήσεις οδηγών φορτηγών για το αυξημένο κόστος καυσίμων οδήγησαν σε αποκλεισμούς βασικών οδικών αρτηριών στη Νάπολη και στη Σικελία. Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να διαθέσει περισσότερα από 100 εκατ. ευρώ για φορολογικές ελαφρύνσεις στο ντίζελ, καθώς και πρόσθετη οικονομική ενίσχυση για τη γεωργία και την αλιεία.
Ο κίνδυνος νέας αποβιομηχάνισης
Ιδιαίτερα δύσκολη παραμένει η κατάσταση για τις ευρωπαϊκές βιομηχανίες, οι οποίες δεν έχουν καταφέρει να ανακάμψουν πλήρως από το ενεργειακό σοκ του 2022.
Η ακριβή ενέργεια περιορίζει την ανταγωνιστικότητά τους, ενώ αρκετές επιχειρήσεις εξετάζουν τη μεταφορά παραγωγικών δραστηριοτήτων σε χώρες όπου το κόστος είναι χαμηλότερο.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της νορβηγικής Yara International, η οποία διαθέτει 21 εργοστάσια στην Ευρώπη. Η εταιρεία προειδοποίησε ότι, εάν οι τιμές του φυσικού αερίου παραμείνουν σε υψηλά επίπεδα, το ενεργειακό της κόστος θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 450 εκατ. δολάρια σε ετήσια βάση για το τελευταίο τρίμηνο του έτους. Παράλληλα, επεκτείνει τις παραγωγικές της δραστηριότητες εκτός Ευρώπης, μεταξύ άλλων και στο Τέξας.
Ανησυχία εκφράζεται και από την ελληνική πλευρά. Ο γενικός διευθυντής Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Metlen Energy & Metals, Νίκος Κεραμίδας, προειδοποίησε ότι απαιτούνται ουσιαστικές παρεμβάσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όπως μεγαλύτερη ευελιξία στους κανόνες κρατικών ενισχύσεων.
Όπως σημείωσε, χωρίς πρόσθετα μέτρα στήριξης, είναι δύσκολο να αποκλειστεί το ενδεχόμενο νέων λουκέτων στην ευρωπαϊκή βιομηχανία.
Η ενεργειακή εξάρτηση παραμένει το μεγάλο αγκάθι
Παρά τις προσπάθειες για διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας, η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις διεθνείς αγορές ορυκτών καυσίμων.
Μάλιστα, από την 1η Ιανουαρίου τίθεται σε ισχύ η πλήρης απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού LNG, γεγονός που θα υποχρεώσει τις ευρωπαϊκές χώρες να αναζητήσουν νέες πηγές προμήθειας για ποσότητες που αντιστοιχούν περίπου στο 15% των συνολικών εισαγωγών της ΕΕ.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ενισχύσει σημαντικά την παρουσία τους ως προμηθευτής ενέργειας στην Ευρώπη, ωστόσο η αυξανόμενη εξάρτηση από την αμερικανική αγορά προκαλεί επίσης προβληματισμό, ιδιαίτερα μετά τις απειλές της κυβέρνησης Τραμπ για περιορισμούς στις εξαγωγές καυσίμων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα επιταχύνοντας την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τον εξηλεκτρισμό της οικονομίας, με στόχο να περιορίσει σταδιακά την ανάγκη εισαγωγών ορυκτών καυσίμων.
Ωστόσο, για πολλές επιχειρήσεις η λύση αυτή δεν μπορεί να έρθει αρκετά γρήγορα.
Η νέα ενεργειακή αναταραχή αναδεικνύει με τον πιο έντονο τρόπο τις αδυναμίες του ευρωπαϊκού ενεργειακού μοντέλου. Και όσο οι τιμές παραμένουν σε υψηλά επίπεδα, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος η κρίση να αφήσει πίσω της όχι μόνο ακριβότερους λογαριασμούς, αλλά και μόνιμες απώλειες θέσεων εργασίας, παραγωγικής δυναμικότητας και βιομηχανικών μονάδων.
