Κάθε μέρα στη Θεσσαλονίκη επαναλαμβάνεται μια αθέατη επιχείρηση μεγάλης κλίμακας. Πίσω από τον κάδο της γειτονιάς, το απορριμματοφόρο που περνά μέσα στη νύχτα ή νωρίς το πρωί και την εικόνα μιας πόλης που προσπαθεί να κρατηθεί καθαρή, υπάρχει μια ολόκληρη αλυσίδα διαχείρισης: συλλογή, μεταφόρτωση, συμπίεση, μεταφορά, ταφή, επεξεργασία και – σε πολύ μικρότερο βαθμό από όσο θα έπρεπε – ανακύκλωση.
Tου Δημήτρη Δραγώγια
Το ερώτημα είναι απλό και ταυτόχρονα κρίσιμο: πού πηγαίνουν τελικά τα σκουπίδια της Θεσσαλονίκης; Και ακόμη πιο συγκεκριμένα: πόσο ανακυκλώνεται πραγματικά, πόσο οδηγείται σε ταφή, πόσο κοστίζει η καθαριότητα και τι γίνεται με τα παράλληλα ρεύματα, όπως τα ογκώδη, τα μπάζα, τα κλαδιά και τα βιοαπόβλητα;
Από τον κάδο στον Σταθμό Μεταφόρτωσης
Σύμφωνα με τον Δήμο Θεσσαλονίκης, όλα τα απορρίμματα της πόλης καταλήγουν στον Σταθμό Μεταφόρτωσης Απορριμμάτων. Η δυναμικότητα του ΣΜΑ είναι 900 τόνοι την ημέρα με τρεις πρέσες συμπίεσης, ενώ μπορεί να αυξηθεί στους 1.200 τόνους την ημέρα αν κατασκευαστεί και η τέταρτη πρέσα, για την οποία υπάρχει ήδη υποδομή.
Η καθημερινή συλλογή δεν είναι μικρή υπόθεση. Ο Δήμος αναφέρει ότι περισυλλέγει κάθε ημέρα περίπου 600 τόνους σκουπιδιών, από τους οποίους περίπου 570 τόνοι είναι οργανικά. Παράλληλα συλλέγονται ημερησίως περίπου 30 τόνοι ογκώδη αντικείμενα, μπάζα, κλαδιά κ.λπ.
Αυτό σημαίνει ότι η Θεσσαλονίκη παράγει κυρίως ένα τεράστιο φορτίο σύμμεικτων και οργανικών αποβλήτων, που αν δεν διαχωριστούν σωστά στην πηγή, καταλήγουν να επιβαρύνουν το σύστημα μεταφόρτωσης, επεξεργασίας και τελικής διάθεσης.
Κανένα απορριμματοφόρο απευθείας στη χωματερή
Ένα από τα βασικά στοιχεία που αλλάζουν την εικόνα είναι ότι, σύμφωνα με τον Δήμο, κανένα απορριμματοφόρο του Δήμου Θεσσαλονίκης δεν πηγαίνει απευθείας στη χωματερή. Τα απορριμματοφόρα αδειάζουν στον ΣΜΑ, με διαδικασία που διαρκεί περίπου 4 λεπτά, χωρίς τα απορρίμματα να έρθουν σε επαφή με το περιβάλλον, καθώς πρόκειται για κλειστό και στεγανό σύστημα μεταφόρτωσης.
Εκεί τα απορρίμματα συμπιέζονται σε containers των 10 τόνων και στη συνέχεια μεταφέρονται με 10 τράκτορες για τελική διαχείριση. Ο Δήμος διαθέτει 65 containers, κάτι που του επιτρέπει να αποθηκεύει σκουπίδια δύο έως τριών ημερών. Το σύστημα, όπως αναφέρει η δημοτική υπηρεσία, εξοικονομεί προσωπικό, καύσιμα και χρόνο και μειώνει τις βλάβες των απορριμματοφόρων κατά τουλάχιστον 25%.
Με απλά λόγια, ο ΣΜΑ λειτουργεί ως κόμβος. Η σακούλα που πετάμε στον πράσινο κάδο δεν πηγαίνει κατευθείαν στον τελικό χώρο διάθεσης. Πρώτα περνά από τη διαδικασία μεταφόρτωσης, συμπίεσης και οργάνωσης της μεταφοράς. Αυτό μειώνει τα δρομολόγια των απορριμματοφόρων και μεταφέρει το βάρος της τελικής διαχείρισης σε μεγαλύτερα φορτία.
Το μεγάλο ερώτημα: μετά τον ΣΜΑ τι;
Το κρίσιμο σημείο αρχίζει μετά τη μεταφόρτωση. Εκεί κρίνεται αν το απόβλητο θα οδηγηθεί σε ταφή, επεξεργασία ή ανάκτηση. Ο ΦΟΔΣΑ Κεντρικής Μακεδονίας είναι ο φορέας που παρέχει στοιχεία για τη διαχείριση και την παραγωγή των Αστικών Στερεών Αποβλήτων, ανά εγκατάσταση, Περιφερειακή Ενότητα και δήμο. Στη σχετική ενότητα των στατιστικών δεδομένων του αναφέρεται ότι δημοσιεύονται στοιχεία για τη διαχείριση ΑΣΑ στις εγκαταστάσεις του ΦΟΔΣΑ, την παραγωγή ΑΣΑ ανά δήμο και Περιφερειακή Ενότητα και τις ποσότητες διαχείρισης και παραγωγής.
Για το 2024, η Περιφερειακή Ενότητα Θεσσαλονίκης εμφανίζεται να παράγει 540.652,61 τόνους ΑΣΑ, με δείκτη μοναδιαίας παραγωγής 1,36 κιλά ανά κάτοικο την ημέρα. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης καταγράφεται ως ο δήμος με τη μεγαλύτερη ποσότητα στην Κεντρική Μακεδονία, με 154.087,52 τόνους ΑΣΑ.
Αυτό είναι το πρώτο μεγάλο δημοσιογραφικό εύρημα: η Θεσσαλονίκη είναι ο βαρύτερος παραγωγός απορριμμάτων στην Κεντρική Μακεδονία.
Πόσο πηγαίνει σε ταφή και πόσο ανακτάται
Τα στοιχεία διαχείρισης του ΦΟΔΣΑ Κεντρικής Μακεδονίας για το 2024 δείχνουν τη μεγάλη εικόνα σε επίπεδο Περιφέρειας. Η συνολική διαχειριζόμενη ποσότητα δημοτικών ΑΣΑ στις εγκαταστάσεις του ΦΟΔΣΑ ανήλθε σε 1.146.035,23 τόνους. Στις υπηρεσίες διαχείρισης περιλαμβάνονται η διάθεση σε ΧΥΤΑ/Υ, η μεταφόρτωση, η επεξεργασία σε ΜΕΑ, η ανακύκλωση ογκωδών, η ανακύκλωση οργανικών αποβλήτων και η ανακύκλωση συσκευασιών.
Η εικόνα, όμως, δείχνει ότι η ταφή παραμένει κυρίαρχη. Στα διαγράμματα του ΦΟΔΣΑ για το 2024 εμφανίζονται περίπου 768 χιλιάδες τόνοι σε υγειονομική ταφή, 284,35 χιλιάδες τόνοι σε μεταφόρτωση, 60,23 χιλιάδες τόνοι σε επεξεργασία ΑΣΑ, 30,86 χιλιάδες τόνοι σε ανακύκλωση ογκωδών, 1,96 χιλιάδες τόνοι σε ανακύκλωση βιολογικών αποβλήτων και 0,63 χιλιάδες τόνοι σε ανακύκλωση συσκευασιών στις συγκεκριμένες υπηρεσίες/εγκαταστάσεις που αποτυπώνει ο φορέας. Σημειώνεται ότι η ποσότητα που οδηγείται σε ΣΜΑ εμπεριέχεται στην ποσότητα που διατίθεται σε ΧΥΤΑ/Υ, άρα οι κατηγορίες χρειάζονται προσεκτική ανάγνωση και δεν αθροίζονται μηχανικά.
Η ουσία, πάντως, παραμένει: το σύστημα εξακολουθεί να εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την ταφή. Και όσο η διαλογή στην πηγή μένει χαμηλή, τόσο η «τελική λύση» θα παραμένει η ακριβότερη και περιβαλλοντικά πιο επιβαρυντική.
Η αλήθεια για την ανακύκλωση
Η ανακύκλωση είναι το πιο ευαίσθητο σημείο του ρεπορτάζ. Ο πολίτης βλέπει μπλε κάδους, καφέ κάδους, καμπάνιες και μηνύματα για διαλογή στην πηγή. Όμως το ερώτημα είναι τι ποσοστό του συνολικού αποβλήτου ανακυκλώνεται πραγματικά.
Σε Έκθεση Αναφοράς του Δήμου Θεσσαλονίκης καταγράφεται μια διπλή εικόνα: από τη μία η ανακύκλωση αποβλήτων συσκευασίας εμφανίζεται να φτάνει έως το 64% και να είναι από τις υψηλότερες μεταξύ ελληνικών δήμων, από την άλλη όμως σημειώνεται ότι μόνο το 9% των συνολικών αποβλήτων ανακυκλώνεται και ότι το 91% των απορριμμάτων οδηγείται προς διάθεση. Στην ίδια ενότητα αναφέρεται ότι χρειάζονται επιπλέον κάδοι για χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων και ανακυκλώσιμων υλικών.
Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση: μπορεί να υπάρχουν καλά ποσοστά σε επιμέρους ρεύματα, αλλά το συνολικό αποτέλεσμα παραμένει χαμηλό όταν το μεγαλύτερο μέρος των απορριμμάτων φεύγει ως σύμμεικτο.
Με απλά λόγια, δεν αρκεί να υπάρχει μπλε κάδος. Πρέπει να γεμίζει σωστά. Δεν αρκεί να υπάρχει καφέ κάδος. Πρέπει να χρησιμοποιείται από νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Δεν αρκεί να απομακρύνονται ογκώδη. Πρέπει να μη μετατρέπονται οι γωνίες της πόλης σε άτυπες μικρές χωματερές.
Καφέ κάδοι, βιοαπόβλητα και το μεγάλο κενό των οργανικών
Το γεγονός ότι από τους περίπου 600 τόνους ημερήσιας συλλογής οι 570 αναφέρονται ως οργανικά δείχνει το τεράστιο περιθώριο που υπάρχει στα βιοαπόβλητα. Ο καφέ κάδος είναι το κλειδί, αλλά η ανάπτυξη χωριστής συλλογής παραμένει δύσκολη.
Ο Κανονισμός Καθαριότητας του Δήμου Θεσσαλονίκης προβλέπει ότι οι επιχειρήσεις και οι χρήστες πρέπει να αποθέτουν τα βιοαπόβλητα στους ειδικούς κάδους που έχουν τοποθετηθεί από τον Δήμο, δηλαδή στους καφέ κάδους.
Το πρόβλημα είναι ότι ο καφέ κάδος δεν αρκεί ως υποδομή. Χρειάζεται σωστή χρήση, συχνή αποκομιδή, ενημέρωση, έλεγχος προσμίξεων και αξιοποίηση του υλικού. Αν τα βιοαπόβλητα μολυνθούν με πλαστικά, γυαλί, μέταλλα ή σύμμεικτα, τότε η αξία τους μειώνεται και το υλικό δύσκολα οδηγείται σε πραγματική κομποστοποίηση ή επεξεργασία.
Ογκώδη, μπάζα, κλαδιά: η δεύτερη μάχη της καθαριότητας
Πέρα από τα καθημερινά σύμμεικτα, η πόλη έχει και το μόνιμο πρόβλημα των ογκωδών. Ο Δήμος αναφέρει ότι καθημερινά συλλέγονται περίπου 30 τόνοι ογκώδη αντικείμενα, μπάζα, κλαδιά κ.λπ.
Αυτό είναι ένα από τα πιο ορατά προβλήματα της καθημερινότητας: καναπέδες στα πεζοδρόμια, στρώματα δίπλα σε κάδους, μπάζα από μικροανακαινίσεις, κλαδιά, ξύλα, παλιά έπιπλα. Είναι το κομμάτι των απορριμμάτων που δεν χωρά στην κανονική συλλογή και πολύ συχνά γίνεται εικόνα εγκατάλειψης στη γειτονιά.
Πόσο κοστίζει η καθαριότητα
Η καθαριότητα είναι και μεγάλο οικονομικό μέγεθος. Για το 2026, τα έσοδα των ανταποδοτικών τελών του Δήμου Θεσσαλονίκης προβλέπεται να ανέλθουν σε 66.363.651,83 ευρώ, ενώ μαζί με λοιπές πηγές χρηματοδότησης το συνολικό ποσό φτάνει τα 70.771.559,99 ευρώ. Το ίδιο ποσό προβλέπεται και στις συνολικές δαπάνες, ώστε να υπάρχει ισοσκελισμός εσόδων-εξόδων.
Στον πίνακα δαπανών του 2026, η Διεύθυνση Καθαριότητας και Μηχανικών Μέσων προβλέπεται στα 48.886.491,18 ευρώ, η Διεύθυνση Ανακύκλωσης και Σχεδιασμού Διαχείρισης Απορριμμάτων στα 13.496.551,49 ευρώ, ενώ η Διεύθυνση Έργων Αναπλάσεων και Συντηρήσεων Δημοσίου Χώρου στα 6.423.247,30 ευρώ. Μαζί με τις παράλληλες δαπάνες, το γενικό σύνολο φτάνει τα 70.771.559,99 ευρώ.
Στην ίδια απόφαση αναφέρεται ότι στις δαπάνες περιλαμβάνονται λειτουργικά έξοδα καθαριότητας, όπως καύσιμα, συντήρηση μηχανημάτων, ανταλλακτικά, μισθοδοσία, υπερωρίες, ασφαλιστική κάλυψη μηχανημάτων, αποσβέσεις παγίων και επενδύσεις εκσυγχρονισμού των υπηρεσιών καθαριότητας και ανακύκλωσης.
Το οικονομικό συμπέρασμα είναι καθαρό: η καθαριότητα είναι μία από τις πιο βαριές λειτουργίες του Δήμου. Και όσο περισσότερο υλικό οδηγείται σε σύμμεικτη διαχείριση και ταφή, τόσο δυσκολότερα μειώνεται το κόστος.
Η ΜΕΑ Δυτικού Τομέα και το στοίχημα της επεξεργασίας
Ο ΦΟΔΣΑ παρουσιάζει τη Μονάδα Επεξεργασίας Απορριμμάτων Δυτικού Τομέα ως το μεγαλύτερο έργο διαχείρισης απορριμμάτων στην Ελλάδα, το οποίο θα εξυπηρετεί σχεδόν το 65% του πληθυσμού της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Η συνολική δυναμικότητα του έργου αναφέρεται σε 300.800 τόνους ανά έτος ΑΣΑ, εκ των οποίων 38.100 τόνοι ανά έτος προδιαλεγμένα βιοαπόβλητα.
Η μονάδα, σύμφωνα με τον ΦΟΔΣΑ, αποσκοπεί στην ενίσχυση της ανακύκλωσης από σύμμεικτα ή από διαλογή στην πηγή, στη μείωση του βιοαποδομήσιμου κλάσματος που οδηγείται σε ταφή και στην παραγωγή υλικών από τα απορρίμματα.
Όμως ακόμη και η καλύτερη ΜΕΑ δεν μπορεί να διορθώσει πλήρως ένα σύστημα που δεν ξεκινά σωστά από την πηγή. Η πραγματική διαφορά γίνεται πριν το απορριμματοφόρο: στο σπίτι, στο κατάστημα, στο εστιατόριο, στο ξενοδοχείο, στην οικοδομή, στην αγορά.
Το κρίσιμο ερώτημα: τι πετάμε και πώς το πετάμε
Το πρόβλημα της Θεσσαλονίκης δεν είναι μόνο πόσους τόνους παράγει. Είναι τι περιέχουν αυτοί οι τόνοι. Όσο τα οργανικά, τα ανακυκλώσιμα, τα ογκώδη και τα μπάζα μπαίνουν λάθος στο ίδιο ρεύμα, τόσο το αποτέλεσμα παραμένει χαμηλό.
Η μπλε σακούλα με ανακυκλώσιμα που περιέχει υπολείμματα τροφών, ο καφέ κάδος που μολύνεται με πλαστικά, τα μπάζα που εγκαταλείπονται δίπλα στους κάδους, τα κλαδιά που δεν δηλώνονται, τα ογκώδη που κατεβαίνουν χωρίς συνεννόηση, όλα αυτά καταλήγουν να αυξάνουν κόστος και να μειώνουν την πραγματική ανάκτηση.
Η διαχείριση απορριμμάτων εκτός από ζήτημα δημοτικών υπηρεσιών. Είναι και ζήτημα συμπεριφοράς, ελέγχου, υποδομών, κόστους και διαφάνειας.
Η διαδρομή μιας σακούλας σκουπιδιών στη Θεσσαλονίκη είναι τελικά ένας μικρός καθρέφτης της πόλης. Ξεκινά από τον κάδο της γειτονιάς, περνά από το απορριμματοφόρο, φτάνει στον ΣΜΑ, συμπιέζεται, μπαίνει σε container, μεταφέρεται στον ΦΟΔΣΑ και τελικά οδηγείται σε ταφή, επεξεργασία ή ανάκτηση.
Το ερώτημα είναι πόσο από αυτό το ταξίδι θα συνεχίσει να καταλήγει στην ταφή και πόσο θα αρχίσει να γίνεται πραγματική κυκλική οικονομία. Γιατί η καθαριότητα της πόλης δεν κρίνεται μόνο από το αν ο κάδος αδειάζει αλλά κρίνεται από το τι συμβαίνει μετά.
