Η Θεσσαλονίκη αλλάζει. Κι όχι με τον θόρυβο ενός μεγάλου έργου, ούτε με την ένταση μιας πολιτικής αντιπαράθεσης. Αλλάζει σιωπηλά, μέσα από τους αριθμούς της Απογραφής, τις ηλικίες των κατοίκων της, τα νοικοκυριά που μικραίνουν, τα παιδιά που λιγοστεύουν και τους ηλικιωμένους που γίνονται ολοένα μεγαλύτερο κομμάτι της καθημερινότητας.
Του Δημήτρη Δραγώγια
Πίσω από την εικόνα μιας πόλης που εξακολουθεί να κινείται, να γεμίζει δρόμους, καφέ, πανεπιστήμια και εμπορικές πιάτσες, σχηματίζεται ένας άλλος χάρτης: ο δημογραφικός χάρτης μιας Θεσσαλονίκης που μικραίνει, γερνάει και μετακινεί το κέντρο βάρους της από γειτονιά σε γειτονιά.
Σύμφωνα με τα τελικά στοιχεία της Απογραφής 2021, η Περιφερειακή Ενότητα Θεσσαλονίκης αριθμεί 1.092.919 μόνιμους κατοίκους, έναντι 1.110.551 το 2011. Δηλαδή μέσα σε μία δεκαετία έχασε 17.632 κατοίκους. Η μείωση, 1,6%, είναι μικρότερη από τη συνολική μείωση της Κεντρικής Μακεδονίας, η οποία έπεσε από 1.882.108 κατοίκους το 2011 σε 1.795.669 το 2021, χάνοντας 86.439 κατοίκους, δηλαδή 4,6%.
ΠΟΥ «ΧΑΝΟΝΤΑΙ» ΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ
Όμως η μεγάλη ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στο συνολικό άθροισμα. Βρίσκεται στο πού χάνονται οι κάτοικοι και στο ποιοι είναι αυτοί που μένουν. Σε έξι δήμους της Θεσσαλονίκης ο πληθυσμός αυξήθηκε, ενώ σε οκτώ μειώθηκε. Κερδισμένοι πληθυσμιακά εμφανίζονται οι δήμοι Θέρμης, Καλαμαριάς, Κορδελιού–Ευόσμου, Παύλου Μελά, Πυλαίας–Χορτιάτη και Ωραιοκάστρου. Αντίθετα, απώλειες καταγράφουν οι δήμοι Θεσσαλονίκης, Αμπελοκήπων–Μενεμένης, Βόλβης, Δέλτα, Θερμαϊκού, Λαγκαδά, Νεάπολης–Συκεών και Χαλκηδόνος.
Ο κεντρικός Δήμος Θεσσαλονίκης έχασε 6.137 μόνιμους κατοίκους, πέφτοντας από τους 325.182 το 2011 στους 319.045 το 2021. Ο Δήμος Λαγκαδά έχασε 4.681 κατοίκους, ο Θερμαϊκός 4.703, η Νεάπολη–Συκιές 3.853, η Χαλκηδόνα 3.643 και η Βόλβη 3.723. Στον αντίποδα, ο Δήμος Κορδελιού–Ευόσμου κέρδισε 3.599 κατοίκους, η Πυλαία–Χορτιάτης 2.274, η Θέρμη 2.157 και το Ωραιόκαστρο 1.687.
Με απλά λόγια, η Θεσσαλονίκη δεν μικραίνει παντού. Μετακινείται. Ο κεντρικός δήμος και αρκετές παλιές ή περιφερειακές περιοχές χάνουν μόνιμο πληθυσμό, ενώ δήμοι που συνδέονται με οικιστική επέκταση, νέα κατοικία ή οικογενειακή εγκατάσταση κρατούν ή αυξάνουν κατοίκους. Αυτό, όμως, δεν αρκεί από μόνο του για να περιγράψει την πραγματική αλλαγή. Γιατί το κρίσιμο δεν είναι μόνο αν μια περιοχή έχει περισσότερους ή λιγότερους κατοίκους, αλλά αν έχει παιδιά, νέους εργαζόμενους, οικογένειες ή κυρίως ηλικιωμένους.
ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΝΕΑΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ
Εκεί τα στοιχεία της Κεντρικής Μακεδονίας είναι αποκαλυπτικά. Οι ηλικίες 0–9 ετών μειώθηκαν κατά 22% μέσα στη δεκαετία 2011–2021. Οι ηλικίες 20–29 ετών μειώθηκαν κατά 16,8%, ενώ οι ηλικίες 30–39 ετών υποχώρησαν ακόμη περισσότερο, κατά 26,5%. Την ίδια ώρα, οι ηλικίες 50–59 αυξήθηκαν κατά 12,3%, οι 60–69 κατά 15,4% και οι 80 ετών και άνω κατά 43%.
Αυτοί οι αριθμοί είναι η ουσία καθώς η πόλη χάνει τις ηλικίες που κάνουν παιδιά, γεμίζουν σχολεία, δουλεύουν, καταναλώνουν, νοικιάζουν σπίτια, κρατούν ζωντανές τις γειτονιές. Και την ίδια στιγμή αυξάνει τις ηλικίες που χρειάζονται περισσότερη φροντίδα, καλύτερη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, κοινωνικές δομές, προσβάσιμα πεζοδρόμια, κοντινά φαρμακεία, δημοτική μέριμνα, «Βοήθεια στο Σπίτι», ΚΑΠΗ.
Το δημογραφικό, δηλαδή, δεν είναι μια αφηρημένη λέξη. Φαίνεται στο σχολείο που βλέπει λιγότερες εγγραφές. Στην πολυκατοικία όπου οι περισσότεροι ένοικοι είναι άνω των 70. Στο ηλικιωμένο ζευγάρι που δεν μετακινείται εύκολα. Στον άνθρωπο που ζει μόνος. Στη νέα οικογένεια που εγκαταλείπει το κέντρο επειδή δεν βρίσκει σπίτι ή δεν αντέχει το ενοίκιο. Στον δήμο που πρέπει να αποφασίσει αν θα επενδύσει περισσότερο σε παιδικούς σταθμούς ή σε δομές φροντίδας ηλικιωμένων.
Το ίδιο μήνυμα δίνουν και τα στοιχεία για τα νοικοκυριά. Στην Κεντρική Μακεδονία τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά αυξήθηκαν κατά 31,8% σε σχέση με το 2011, φτάνοντας τα 230.934. Αντίθετα, τα νοικοκυριά τεσσάρων ατόμων μειώθηκαν κατά 13,3% και τα νοικοκυριά πέντε και άνω ατόμων κατά 14,6%. Η παλιά οικογενειακή εικόνα υποχωρεί και στη θέση της εμφανίζεται μια κοινωνία μικρότερων νοικοκυριών, συχνά μοναχικών, συχνά μεγαλύτερης ηλικίας.
Η ΕΘΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ
Το εθνικό φόντο κάνει την εικόνα ακόμη πιο βαριά. Το 2024 οι γεννήσεις στην Ελλάδα ανήλθαν σε 68.467, μειωμένες κατά 4,2% σε σχέση με το 2023, ενώ οι θάνατοι ήταν 126.916. Δηλαδή οι θάνατοι ήταν σχεδόν διπλάσιοι από τις γεννήσεις. Η διαΝΕΟσις έχει ήδη περιγράψει το δημογραφικό ως μία από τις κεντρικές κρίσεις της χώρας, επισημαίνοντας ότι για πρώτη φορά μεταπολεμικά ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώνεται και ότι, ανάλογα με το σενάριο, ο πληθυσμός το 2050 μπορεί να κυμανθεί από 10 εκατομμύρια έως 8,3 εκατομμύρια.
Για τη Θεσσαλονίκη, όμως, το ζήτημα έχει και καθαρά τοπική διάσταση. Δεν αρκεί να λέμε ότι «η πόλη γερνά». Πρέπει να δούμε πού γερνά περισσότερο. Ποιες γειτονιές χάνουν παιδιά; Πού αυξάνονται οι ηλικιωμένοι; Πού αυξάνονται τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά; Ποια σχολεία χάνουν μαθητές; Ποια ΚΑΠΗ γεμίζουν; Πού η ανάγκη για πρωτοβάθμια φροντίδα γίνεται πιεστική;
Η Θεσσαλονίκη του κέντρου, η Θεσσαλονίκη των παλιών δυτικών συνοικιών, η Θεσσαλονίκη της Καλαμαριάς, η Θεσσαλονίκη του Ευόσμου, της Θέρμης, της Πυλαίας, του Ωραιοκάστρου, του Λαγκαδά και του Θερμαϊκού δεν έχουν τις ίδιες ανάγκες. Άλλη περιοχή χρειάζεται περισσότερα σχολεία και παιδικές δομές. Άλλη χρειάζεται περισσότερη
φροντίδα ηλικιωμένων. Άλλη κρατά οικογένειες. Άλλη αδειάζει. Άλλη γερνά αθόρυβα πίσω από τις κλειστές πόρτες των διαμερισμάτων.
Η εικόνα είναι ήδη μπροστά μας. Ο Δήμος Κορδελιού–Ευόσμου, δεύτερος μεγαλύτερος δήμος της Περιφερειακής Ενότητας, έφτασε τους 105.352 κατοίκους. Ο Δήμος Παύλου Μελά τους 100.194. Η Καλαμαριά τους 92.248. Ο δήμος Νεάπολης–Συκεών, αν και παραμένει μεγάλος δήμος, υποχώρησε στους 80.888 κατοίκους. Ο δήμος Πυλαίας – Χορτιάτη ανέβηκε στους 72.384, ενώ η Θέρμη στους 55.358. Οι αριθμοί δείχνουν ότι η πόλη έχει πια πολλούς πυρήνες και όχι ένα μόνο κέντρο.
Το ερώτημα είναι αν η αυτοδιοίκηση, η Περιφέρεια και το κράτος σχεδιάζουν πάνω σε αυτή τη νέα πραγματικότητα ή αν εξακολουθούν να λειτουργούν με χάρτες προηγούμενων δεκαετιών. Γιατί μια πόλη που γερνά δεν χρειάζεται μόνο ασφαλτοστρώσεις και αναπλάσεις. Χρειάζεται σχέδιο για την καθημερινή ζωή: σχολική στέγη εκεί όπου υπάρχουν παιδιά, κοινωνική φροντίδα εκεί όπου αυξάνονται οι ηλικιωμένοι, προσβάσιμες γειτονιές, κατοικία που να επιτρέπει στους νέους να μείνουν, πολιτικές που να μη διώχνουν τις οικογένειες από τον αστικό ιστό.
Η Θεσσαλονίκη μικραίνει σε παιδικές ηλικίες, σε νέες οικογένειες, σε ηλικίες που μπορούν να ανανεώσουν τις γειτονιές της. Και ταυτόχρονα μεγαλώνει σε ανάγκες φροντίδας, υγείας, κοινωνικής υποστήριξης και μοναχικότητας.
Αν κάτι δείχνουν τα διαθέσιμα στοιχεία, είναι ότι η πόλη πρέπει να ξαναδιαβαστεί από την αρχή. Όχι μόνο με βάση τα έργα που έρχονται, αλλά με βάση τους ανθρώπους που μένουν. Γιατί το μέλλον της Θεσσαλονίκης δεν θα κριθεί μόνο από το μετρό, το Flyover ή τις αναπλάσεις. Θα κριθεί από το αν θα μπορέσει να κρατήσει τα παιδιά της, να στηρίξει τους ηλικιωμένους της και να δώσει ξανά λόγο στις γειτονιές της να μη γερνούν μόνες.
Δημοσιεύθηκε στην έντυπη Κarfitsa
