Κάθε 26η Οκτωβρίου, η Θεσσαλονίκη γιορτάζει τον πολιούχο της και την επέτειο της απελευθέρωσής της. Η συνάντηση των δύο εορτασμών ενίσχυσε έναν δεσμό που είχε διαμορφωθεί πολλούς αιώνες νωρίτερα: εκείνον της πόλης με τον Άγιο Δημήτριο, τον οποίο οι πιστοί τιμούν ως προστάτη και άγρυπνο φρουρό της.
Τη νύχτα της 26ης προς την 27η Οκτωβρίου 1912 ολοκληρώθηκαν οι διαπραγματεύσεις για την παράδοση της Θεσσαλονίκης στον ελληνικό στρατό. Το πρωτόκολλο έφερε την ημερομηνία της 26ης Οκτωβρίου, συνδέοντας την έξοδο από σχεδόν πέντε αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας με τη γιορτή του Αγίου.
Από το μαρτύριο στην προστασία της πόλης
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Δημήτριος καταγόταν από επιφανή οικογένεια της Θεσσαλονίκης και δίδασκε τον χριστιανισμό στα χρόνια των διωγμών. Η δράση του οδήγησε στη σύλληψη και τη φυλάκισή του, την εποχή του Γαλέριου.
Στην αγιολογική αφήγηση κεντρική θέση έχει ο Νέστορας, ο νεαρός χριστιανός που ζήτησε την ευλογία του πριν αντιμετωπίσει τον μονομάχο Λυαίο. Η νίκη του προκάλεσε την οργή της εξουσίας και ακολούθησε η θανάτωση τόσο του ίδιου όσο και του φυλακισμένου Δημητρίου.
Ο τόπος του μαρτυρίου έγινε σταδιακά τόπος προσκυνήματος. Η μνήμη του Αγίου απέκτησε έτσι σταθερή παρουσία μέσα στην καθημερινότητα της Θεσσαλονίκης.
Η εικόνα του υπερασπιστή της πόλης εδραιώθηκε στους βυζαντινούς χρόνους. Στη συλλογή «Θαύματα του Αγίου Δημητρίου» περιλαμβάνονται διηγήσεις για την παρέμβασή του σε περιόδους κινδύνου. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η εμφάνισή του ως στρατιώτη στα τείχη, κατά την πολιορκία από Αβαροσλάβους στα τέλη του 6ου αιώνα.
Οι αφηγήσεις αυτές αποτυπώνουν την πίστη των κατοίκων ότι ο πολιούχος τους συμμετείχε στην άμυνα και στη σωτηρία της Θεσσαλονίκης.
Η παράδοση του Μυροβλύτη
Το προσωνύμιο «Μυροβλύτης» συνδέεται με τη λατρευτική παράδοση του μύρου στον τόπο ταφής του Αγίου.
Σημαντικό ρόλο κατέχει η κρύπτη του ναού, η οποία αποτελεί τμήμα παλαιότερων ρωμαϊκών λουτρών. Αρχικά συνδεόταν με το αγίασμα, ενώ από τον 10ο αιώνα η κρήνη της συνδέθηκε με την παράδοση συλλογής μύρου από τους προσκυνητές σε μικρά αγγεία.
Ο Άγιος Δημήτριος έγινε έτσι σημείο αναφοράς τόσο για τις συλλογικές αγωνίες της πόλης όσο και για τις προσωπικές παρακλήσεις των πιστών.
Ένας ναός που άντεξε καταστροφές και αλλαγές
Η βασιλική του Αγίου Δημητρίου ακολούθησε τις περιπέτειες της Θεσσαλονίκης. Γνώρισε καταστροφές και επισκευές, ενώ το 1492–1493 μετατράπηκε σε τέμενος, γνωστό ως Κασιμιγιέ τζαμί. Παρέμεινε σε αυτή τη χρήση έως το 1912.
Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 κατέστρεψε σημαντικό τμήμα του ναού. Οι εργασίες αποκατάστασης ολοκληρώθηκαν το 1948, επαναφέροντας τη βασιλική στη ζωή της πόλης. Μετά τη φωτιά, το 1918, αποκαλύφθηκε ξανά και η κρύπτη, που είχε παραμείνει θαμμένη επί αιώνες.
Μέσα από τις πολιορκίες, τις κατακτήσεις και την ανοικοδόμηση, ο ναός διατήρησε τον ρόλο του ως τόπος πίστης και ιστορικής μνήμης. Κάθε 26η Οκτωβρίου, η Θεσσαλονίκη επιστρέφει σε αυτόν τον δεσμό, τιμώντας μαζί τον πολιούχο της και την ελευθερία της.
