Την ανοιχτή επίθεση την καταλαβαίνεις. Κάποιος σε προσβάλλει, σου φωνάζει ή σου ασκεί ευθέως κριτική και, όσο δυσάρεστο κι αν είναι, τουλάχιστον γνωρίζεις τι συνέβη.
Η παθητική επιθετικότητα λειτουργεί διαφορετικά. Κρύβεται μέσα σε μικρές συμπεριφορές που μοιάζουν αθώες, αλλά σε αφήνουν με μια ανεξήγητη δυσφορία. Φεύγεις από τη συζήτηση και αναρωτιέσαι αν ειπώθηκε όντως κάτι προσβλητικό ή αν το φαντάστηκες. Spoiler: όταν αυτό συμβαίνει συστηματικά, μάλλον αξίζει να το προσέξεις.
Στην ψυχολογία, ο όρος περιγράφει την έμμεση έκφραση θυμού, ενόχλησης ή αντίστασης. Αντί κάποιος να πει καθαρά τι τον πειράζει, μπορεί να το δείξει με ειρωνεία, σιωπή, καθυστερήσεις ή σχόλια με διπλό νόημα.
Μία μεμονωμένη άβολη στιγμή δεν αρκεί για να χαρακτηρίσουμε έναν άνθρωπο «τοξικό». Όταν όμως η ίδια συμπεριφορά επαναλαμβάνεται και σε κάνει διαρκώς να αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου, ίσως έχεις μπροστά σου ένα σταθερό μοτίβο.
1. Κάνει ότι δεν σε είδε και μετά παίζει το χαρτί της αφηρημάδας
Περνάει από δίπλα σου χωρίς να χαιρετήσει. Δεν απαντά σε μια άμεση ερώτηση. Προσπερνά το σχόλιό σου στη συνάντηση και λίγα λεπτά αργότερα επαναλαμβάνει την ίδια ιδέα σαν να μην την άκουσε ποτέ.
Όταν αντιδράσεις, η απάντηση είναι συνήθως έτοιμη: «Αλήθεια; Δεν σε πρόσεξα».
Φυσικά, όλοι αφαιρούμαστε. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η επιλεκτική αφηρημάδα εμφανίζεται κάθε φορά που υπάρχει ένταση ή δυσαρέσκεια. Τότε η σιωπή λειτουργεί σαν μικρή τιμωρία, ενώ εσύ μένεις να αναρωτιέσαι αν υπερβάλλεις.
2. Σου κάνει κομπλιμέντο και χρειάζεσαι λίγο χρόνο για να καταλάβεις την προσβολή
«Πολύ καλή η παρουσίασή σου. Δεν περίμενα να τα πας τόσο καλά».
«Σου ταιριάζει αυτό το φόρεμα. Σε αδυνατίζει πολύ».
«Τα κατάφερες σχεδόν όσο καλά και η Μαρία».
Το backhanded compliment, γνωστό στην ελληνική πραγματικότητα και ως «προσβλιμέντο», ξεκινά σαν έπαινος και προσγειώνεται σαν μικρή σφαλιάρα. Ο άλλος διατηρεί πάντα τη δυνατότητα να απαντήσει ότι είχε καλή πρόθεση και ότι εσύ πήρες το σχόλιο στραβά.
Στην ίδια κατηγορία ανήκουν οι δήθεν τυχαίες αναφορές σε κάποια παλιά αποτυχία ή σε ένα ευαίσθητο σημείο σου. Το μήνυμα περνάει, χωρίς ο άνθρωπος που το έστειλε να αναλαμβάνει ποτέ την ευθύνη.
3. Μπαίνει στο δωμάτιο και πέφτει η θερμοκρασία
Δεν λέει ότι έχει θυμώσει. Απαντά μονολεκτικά, κοιτάζει αλλού, αναστενάζει και εκπέμπει την ενέργεια ανθρώπου που μόλις ανακάλυψε ότι ακυρώθηκαν όλες οι αργίες του χρόνου.
Αν τον ρωτήσεις τι συμβαίνει, θα πει «τίποτα». Το «τίποτα», βέβαια, συνοδεύεται από ύφος που θα μπορούσε να παγώσει καλοριφέρ.
Η κακή διάθεση είναι ανθρώπινη και κανείς δεν οφείλει να χαμογελά διαρκώς. Στην παθητική επιθετικότητα, όμως, η ατμόσφαιρα χρησιμοποιείται για να πιέσει τους άλλους να μαντέψουν το πρόβλημα. Ξαφνικά όλη η παρέα ή το γραφείο περπατά σε τεντωμένο σκοινί, προσπαθώντας να ανακαλύψει ποιος έκανε τι.
4. Μετατρέπει το πείσμα σε full-time job
Μερικές φορές το να υπερασπίζεσαι τη θέση σου δείχνει συνέπεια. Άλλες φορές αποτελεί έναν πολύ κουραστικό τρόπο να καθυστερήσεις τα πάντα επειδή έχεις νεύρα και δεν θέλεις να το παραδεχτείς.
Ο παθητικά επιθετικός άνθρωπος μπορεί να κολλήσει σε μια ασήμαντη λεπτομέρεια, να απορρίπτει κάθε εναλλακτική ή να ζητά συνεχώς νέες διευκρινίσεις. Ο στόχος συχνά μετακινείται από την επίλυση του προβλήματος στην εξάντληση του ανθρώπου που βρίσκεται απέναντί του.
Στο τέλος μπορεί να υποχωρήσεις μόνο και μόνο για να τελειώσει η συζήτηση. Mission accomplished.
5. «Ξεχνά» τις υποχρεώσεις που δεν ήθελε ποτέ να αναλάβει
Καθυστερεί συστηματικά, παραδίδει μισή δουλειά ή θυμάται ξαφνικά ότι δεν κατάλαβε τι ακριβώς έπρεπε να κάνει. Το αποτέλεσμα παραμένει ίδιο: κάποιος άλλος αναλαμβάνει να μαζέψει τα κομμάτια.
Η αναβλητικότητα μπορεί να συνδέεται με άγχος, burnout, δυσκολίες συγκέντρωσης ή προσωπικά προβλήματα. Χρειάζεται, επομένως, προσοχή πριν αποδώσουμε πρόθεση.
Όταν όμως η καθυστέρηση εμφανίζεται επιλεκτικά και ακολουθεί κάθε διαφωνία, μπορεί να λειτουργεί ως έμμεση αντίσταση. Ο άνθρωπος δεν λέει «διαφωνώ» ή «δεν θέλω», αλλά αφήνει την υποχρέωση να βαλτώσει μέχρι να τη φορτωθείς εσύ.
Τι μπορείς να κάνεις όταν το μοτίβο επαναλαμβάνεται
Η παθητική επιθετικότητα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος έχει διαταραχή προσωπικότητας. Μπορεί να προέρχεται από φόβο σύγκρουσης, δυσκολία έκφρασης θυμού, ζήλια, ανασφάλεια ή συμπεριφορές που έμαθε μέσα στην οικογένειά του.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να αποδέχεσαι κάθε σπόντα και κάθε παιχνίδι σιωπής.
Μίλησε για συγκεκριμένες πράξεις χωρίς να προσπαθήσεις να διαγνώσεις τον άλλον. Αντί για το «είσαι τοξικός», μπορείς να πεις «όταν αγνοείς επανειλημμένα τις ερωτήσεις μου, νιώθω ότι αποφεύγεις τη συζήτηση». Ζήτησε καθαρές απαντήσεις και βάλε όρια στο τι είσαι διατεθειμένος να ανεχτείς.
Το βασικό στοιχείο βρίσκεται στην επανάληψη. Όλοι μπορεί κάποτε να γίνουμε ειρωνικοί, απόμακροι ή αναβλητικοί. Όταν όμως μια σχέση σε αφήνει σταθερά εξαντλημένο, μπερδεμένο και γεμάτο αμφιβολίες για την κρίση σου, ίσως χρειάζεται μια πολύ πιο ειλικρινής κουβέντα.
