Τα παλαιότερα χρόνια, κυρίως στην επαρχία, πριν από δεκαετίες η Πρωτοχρονιά εορταζόταν φτωχικά, αλλά ήταν ευτυχισμένη! Τότε που οι άνθρωποι μπορεί να είχαν μπαλωμένα ρούχα και παπούτσια αλλά είχαν άφθαρτη καρδιά.
Τότε που τα σπίτια έμοιαζαν σαν μια μικρή καλύβα, αλλά χωρούσαν όλο τον κόσμο.
Τότε που τα βλέμματα μπορεί να ήταν κουρασμένα και τα πρόσωπα σκαμμένα από τον μόχθο αλλά όχι απελπισμένα. Τότε που έκαιγε η φωτιά στο τζάκι και γύρω γύρω κάθονταν όλοι σφιχταγκαλιασμένοι, αφού η πραγματική ζεστασιά βρισκόταν μέσα τους.
Τότε που η καμπάνα από το χιονισμένο καμπαναριό καλούσε τους πιστούς στην εκκλησιά και όλοι τραβούσαν κατά εκεί.
Μπορεί να μην υπήρχε τηλεόραση παρά μόνο ένα παλιό ραδιόφωνο με λυχνίες. Μπορεί να μην υπήρχαν τηλέφωνα, εκτός από το μοναδικό στον καφενέ του χωριού. Μπορεί να μην υπήρχε διαδίκτυο. Υπήρχαν όμως κοινωνία και επικοινωνία που, παρότι σήμερα υπάρχουν τόσα τεχνολογικά μέσα, είναι ελλιπής ή ανύπαρκτη, γιατί κλειδαμπαρώθηκαν και σκυθρώπιασαν οι θλιμμένοι άνθρωποι και δεν είναι ολάνοιχτο το μέσα τους.
Ετοιμασίες: Για την Πρωτοχρονιά οι γυναίκες συγυρίζανε το σπίτι και κάνανε το καθετί να λάμπει.
Φτιάχνανε κουλούρες με τρύπα στη μέση και το πρωί της Πρωτοχρονιάς τις κρεμούσαν στα κέρατα του ζώου και αν έπεφτε ορθή κάτω θα γεννιότανε αγόρι, αν έπεφτε ανάποδα θα γεννιότανε κορίτσι.
Την ίδια μέρα κόβανε μια φούντα από ένα πουρνάρι και το βάζανε στη φωτιά και λέγανε ευχές (αρνιά κατσίκια θηλυκά και μοσχάρια παιδιά αρσενικά).
Τα κάλαντα: Τα κάλαντα ή κάλανδα, κόλιαντρα, παραμονή της Πρωτοχρονιάς: «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μου δεντρολιβανιά κι αρχή καλός μας χρόνος, εκκλησιά με τ’ άγιο θρόνος….». Όπως και των Χριστουγέννων και των Φώτων, είναι ευχετικά και επαινετικά τραγούδια για την οικογένεια και το σπιτικό και συγχρόνως η μελοποιημένη αφήγηση του γεγονότος της ημέρας.
Ένας κοινός τύπος καλάντων της Πρωτοχρονιάς, αν και παραλλάσσονται από περιοχή σε περιοχή είναι:
«Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μου δεντρολιβανιά
κι αρχή, κι αρχή καλός μας χρόνος,
εκκλησιά, εκκλησιά με τ’ άγιο θρόνος.
Αρχή που βγήκε ο Χριστός, Άγιος και πνευματικός,
στη γη, στη γη να περπατήσει
και να μας, και να μας καλοκαρδίσει.
Άγιος Βασίλης έρχεται,
από, από την Καισαρεία, ζήσ’ αρχό, ζήσ’ αρχόντισσα κυρία.
Βαστάει εικόνα και χαρτί,
χαρτί, χαρτί και καλαμάρι, δες και με, δες κι εμέ το παλικάρι.
Σε αυτό το σπίτι που ’ρθαμε, πέτρα, πέτρα να μη ραγίσει
κι ο νοικοκύρης του σπιτιού, χίλια, χίλια χρόνια να ζήσει».
Με την προθυμία της αγνότητας και τη διάθεση της γνωριμίας με τις χαρές της ζωής είναι πάντοτε τα παιδιά, που συνήθιζαν να κρατούν και ένα καλαθάκι για τα «φιλέματα» (δίπλες, ξεροτήγανα, λουκουμάδες, ξηροί καρποί, κουραμπιέδες ή μελομακάρονα).
Από τα πιο συνηθισμένα φιλοδωρήματα ήταν τα «κόλιντρα», μικρές κουλούρες από σιτάρι ή κριθάρι.
Η αμοιβή των καλανδιστών δεν είναι ούτε φιλανθρωπία ούτε ζητιανιά, αλλά πράξη τελεστική. Την ονομασία τους την πήραν από τη λατινική λέξη «calenda», που διαμορφώθηκε από το ελληνικό ρήμα «καλώ».
Το έθιμο αυτό προϋπήρχε στην Ελλάδα πριν από τη Ρώμη. Σήμερα η ανταμοιβή για τους ύμνους και τις ευχές είναι κυρίως χρηματική και διάφορα κεράσματα.
Η βασιλόπιτα: Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς οι νοικοκυρές κάνανε τη «βασιλόπιτα». Ανοίγανε φύλλα, έξι τον αριθμό και προσθέτανε το ζυμάρι με μυρωδικά. Άλλες φορές ανάμεσα στα φύλλα τοποθετούσαν γεμίσματα που επέλεγαν, συνήθως κρέας με ρύζι, ενώ πάνω στη βασιλόπιτα έφτιαχναν συμβολικά σχήματα από κάποιο κλαδί. Και φυσικά έβαζαν μέσα το «φλουρί».
Την Πρωτοχρονιά, λίγο πριν από το μεσημέρι, την ψήνανε στον φούρνο.
Το μεσημέρι στο γιορτινό τραπέζι ο μεγαλύτερος της οικογένειας, δηλαδή ο παππούς ή η γιαγιά, αφού τη σταύρωνε με το μαχαίρι, την έκοβε.
Το πρώτο κομμάτι ήταν πάντα του Χριστού, το δεύτερο του σπιτιού και τα άλλα από έναν για τον καθένα, ανάλογα με την ηλικία, οι μεγαλύτεροι πρώτα και οι μικρότεροι ύστερα.
Η πίτα έχει τις ρίζες της στα αρχαία ελληνορωμαϊκά έθιμα. Η ορθόδοξη παράδοση συνέδεσε το έθιμο με τη βασιλόπιτα.
Η προέλευσή της σχετίζεται με το Μ. Βασίλειο, που για να προστατεύσει την περιφέρειά του, την Καισάρεια της Καππαδοκίας, από επιδρομή αλλοφύλων, έκανε έρανο και μάζεψε χρυσά νομίσματα και άλλα αγαθά για να τα δώσει στους εχθρούς ώστε να τους δελεάσει για να μη λεηλατήσουν την περιοχή του.
Ο εχθρός όμως τελικά δεν κατόρθωσε να εισβάλει στην Καισάρεια και τα αγαθά έμειναν. Τότε ο Μ. Βασίλειος είπε να φτιάξουν μικρές πίτες-ψωμάκια μέσα στις οποίες έβαζαν και ένα χρυσό νόμισμα ή κάτι άλλο από όλα τα πολύτιμα πράγματα που είχαν μαζευτεί.
Οι πίτες αυτές μοιράστηκαν σε όλους και ο καθένας κράταγε ό,τι του τύχαινε.
Η συγγνώμη: Πριν ακόμα μπει ο νέος χρόνος, φρόντιζαν οι μεγάλοι με εσωτερικές διεργασίες να έχουν αγνή και καθαρή συνείδηση, να είναι καθαροί και φωτεινοί μέσα τους, και έτσι καθαρό να είναι και το νέο έτος. Τακτοποιούσαν όλες τους τις εκκρεμότητες, ακόμα και τις οικονομικές, γιατί δεν ήθελαν να τους βρει ο καινούργιος χρόνος και να χρωστούν! Τηρούσαν λοιπόν όλοι τους κανόνες της ευπρέπειας και της συγγνώμης. Πάντα η αρχή τους ήταν πως ό,τι κακό θα έκαναν την πρώτη μέρα του νέου έτους θα το έκαναν αυτό όλο τον χρόνο! Απέφευγαν να κοιμούνται όλη μέρα, να μαλώνουν, να τσακώνονται και να νευριάζουν. Ήθελαν να είναι χαρούμενοι, να τρώνε, να πίνουν και να διασκεδάζουν! Αυτή ήταν η διασκέδασή τους, να σμίγουν με τους κοντινούς συγγενείς, με τους γειτόνους και να κάνουν παρέες και καλαμπούρια.
Το «αμίλητο νερό»: Ένα παιδί, συνήθως κορίτσι, θα πάρει το σταμνάκι να πάει στη βρύση του χωριού και να φέρει νερό, αλλά στον δρόμο δεν θα βγάλει μηλιά σε κανέναν! Εκεί θα γεμίσει ένα ποτήρι ή ένα τενεκάκι με νερό, «αμίλητο νερό» λεγόταν (εξ ου και η φράση «το αμίλητο νερό ήπιες») και το ρίχνει κάνοντας το σημείο του σταυρού στο κατώφλι. Έπειτα από αυτό θα μιλήσει.
Το «ποδαρικό»: Τεράστια σημασία είχε το ποιος θα πρωτοπατήσει το κατώφλι του σπιτιού το πρωί της Πρωτοχρονιάς και θα φέρει γούρι στους νοικοκύρηδες! Ακόμη και σήμερα κάποιοι, αν τους πήγε καλά η χρονιά, σκέφτονται ποιος τους έκανε το ποδαρικό, να τον ξανακαλέσουν να ξαναπάει και το επόμενο έτος!
Σε μερικές περιοχές ο νοικοκύρης του σπιτιού έκανε το «ποδαρικό», χτυπώντας την εξώπορτα, δεν επιτρεπόταν να ανοίξει ο ίδιος με το κλειδί του, θα χάλαγε το ποδαρικό, κρατώντας μια εικονίτσα και ένα ρόδι. Μπαίνοντας μέσα, με το δεξί, έσπαγε το ρόδι πίσω από την εξώπορτα και έλεγε ευχές για υγεία, για καλή παραγωγή και για τα οικονομικά της οικογένειας.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ POLITICAL
