Η εξασφάλιση της δυνατότητας πρόσβασης σε όλους σε κατάλληλη, προσιτή και αξιοπρεπή κατοικία συνιστά θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, το οποίο αποτελεί βασικό στόχο για την άσκηση και άλλων κατοχυρωμένων ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.
Στην Ελλάδα μέχρι τις αρχές του 21ου αιώνα, η πλειονότητα των πολιτών ζούσε σε καθεστώς ιδιοκατοίκησης. Λόγω της δεκαετούς οικονομικής κρίσης που ακολούθησε, αλλά και των σημαντικών μεταβολών στο προφίλ των νοικοκυριών, η κατάσταση έχει αλλάξει. Η σημαντική συρρίκνωση των εισοδημάτων των Ελλήνων σε συνδυασμό με τα ποσοστά ανεργίας αλλά και τις ιδιαίτερα υψηλές τιμές των ενοικίων σε ορισμένες αστικές και τουριστικές περιοχές, ανάγκασαν τους πιο ευάλωτους συμπολίτες μας, είτε να περιοριστούν σε συνθήκες έλλειψης στέγης, είτε να βρίσκονται στα όρια της ακραίας φτώχειας και να διαμένουν σε ακατάλληλα για τους ίδιους καταλύματα.
Ας ξεκινήσουμε όμως με τη φοιτητική στέγη για την οποία υπάρχει πολλή αγωνία αυτή τη στιγμή τόσο από τους γονείς όσο και από τα παιδιά και για την οποία υπάρχουνε αυξήσεις που αγγίζουν μέχρι και το 48%.
Ο ιδιωτικός τομέας είναι αυτός που έχει επηρεαστεί πολύ το τελευταίο διάστημα, και αυτό έχει να κάνει φυσικά με τη φορολόγηση των μισθωμάτων που φτάνει μέχρι και το 45% -χωρίς να έχουμε υπολογίσει τον ΕΝ.Φ.Ι.Α., – η οποία και ωθεί τους ιδιοκτήτες στο να ανεβάζουν τις τιμές των ακινήτων για να μπορέσει να τους μείνει και κάτι στην τσέπη, όπως πολύ απλά θα λέγαμε.
Το δεύτερο και πολύ σημαντικό είναι η παλαίωση του κτιριακού δυναμικού της χώρας που διατίθεται σήμερα για μίσθωση καθώς και οι επερχόμενες πολύ σοβαρές επενδύσεις που θα πρέπει να γίνουν στα σπίτια για να μπορέσουν να παραμείνουν στην αγορά. Ενώ δηλαδή παρατηρούμε ότι αυξήθηκαν οι ανάγκες μειώθηκε σε μεγάλο βαθμό η προσφορά και σε αυτό φυσικά έπαιξε και πολύ μεγάλο ρόλο και ο κορονοϊός. Οι συνήθειες του κόσμου άλλαξαν, πολλοί αναγκάστηκαν να δουλεύουν από το σπίτι, παράδειγμα που ακολούθησαν πολλές εταιρίες σε όλο τον κόσμο (remote working).
Παρατηρούμε λοιπόν, πως η προσφορά μειώθηκε για έναν πολύ απλό λόγο. Ο τροφοδότης της εκμισθωμένης κατοικίας που ήταν η αντιπαροχή, έχει εκλείψει σαν θεσμός στο 90%. Εδώ και πάρα πολλά χρόνια, όποιος χτίζει δηλαδή σήμερα, χτίζει για τον εαυτό του ή την οικογένειά του, εκτός αν είναι ο ίδιος κατασκευαστής και χτίζει για αυτούς που θα το αγοράσουν για να μείνουν οι ίδιοι.
Νοικιάζονται μόνο οι παλιές οικοδομές οι οποίες σήμερα έχουν παλιώσει τόσο πολύ με αποτέλεσμα να μένουν στο έλεος των ιδιοκτητών και της αγοράς. Και για να το πούμε με απλά λόγια, εάν κάποιος σήμερα έχει ένα σπίτι το οποίο είναι νοικιασμένο από τη δεκαετία του 60’, του 70’ ή του 80’ και αποφασίζει να φύγει ο ενοικιαστής, ο ιδιοκτήτης του θα χρειαστεί πάρα πολλά χρήματα για να μπορέσει να το ανακαινίσει και να το ξανανοικιάσει με αξιοπρέπεια.
Αυτή τη στιγμή τέτοια σπίτια που ελευθερώνονται από παλιές μισθώσεις είναι συνήθως κατοικίες που δεν ξαναμπαίνουν στην αγορά και ως άμεσο φυσικό επακόλουθο απαξιώνεται το κτιριακό δυναμικό της χώρας μας.
Από την πλευρά της η Π.ΟΜ.ΙΔ.Α (Πανελλήνια Ομοσπονδία Ιδιοκτητών Ακινήτων), αυτό που συμβουλεύει στους ιδιοκτήτες ακινήτων είναι να μην επιδιώκουν ένα υψηλό ενοίκιο αλλά έναν καλό ενοικιαστή που θα τους εμπνέει εμπιστοσύνη και θα είναι συνεπής προς τις υποχρεώσεις του καθ’ όλη τη διάρκεια του ενοικιοστάσιου.
Γι’ αυτό, και όπως πολύ σωστά αναφέρει και ο Πρόεδρος της Π.ΟΜ.ΙΔ.Α κος Στράτος Παραδιάς, «μην υπογράφετε μισθωτήριο για υποχρεώσεις τις οποίες δεν μπορείτε να ανταποκριθείτε την στιγμή μάλιστα που υπάρχουν και αστάθμητοι παράγοντες όπως είναι η ενέργεια».
Πρόκειται δηλαδή για εξωγενείς παράγοντες στους οποίους κανείς δεν μπορεί να κάνει κάτι ειδικά την περίοδο που διανύουμε. Σε αυτό βέβαια δεν ευθύνονται οι ιδιοκτήτες ούτε και οι ενοικιαστές γιατί και οι δύο βρίσκονται στον ίδιο κοινό παρονομαστή. Στο ίδιο σουπερμάρκετ ψωνίζουν ενοικιαστές και ιδιοκτήτες, τις ίδιες τιμές θα πληρώσουν, από το ίδιο βενζινάδικο θα βάλουν βενζίνη και πάει λέγοντας.
Και δεν είναι μόνο το θέμα των μισθώσεων κατοικιών που θα πρέπει να μας απασχολήσει αλλά και το πρόβλημα του διαχειριστή πολυκατοικίας το οποίο και είναι άρρηκτα συνδεδεμένο.
Αυτή τη στιγμή υπάρχει μεγάλο πρόβλημα σε ό,τι αφορά στη διαχείριση των κοινοχρήστων. Παρατηρούμε δηλαδή μία διάλυση του κοινωνικού ιστού που παρατηρείται μέσα στις πολυκατοικίες, υπάρχει κατάργηση των συνολικών αγαθών που η πολυκατοικία ήταν σε θέση να δώσει στην ελληνική οικογένεια. (όπως για παράδειγμα η κεντρική θέρμανση, ο ανελκυστήρας κ.α ). Αυτή τη στιγμή δηλαδή οδηγούμαστε σε μία πλήρης άρνηση στο να αναλάβει κανείς τα καθήκοντά του διαχειριστή.
Ήτανε πολύ σημαντική πρωτοβουλία και με παρέμβαση της Π.ΟΜ.ΙΔ.Α στο πρωτοσέλιδο στην εφημερίδα ‘ΤΑ ΝΕΑ’, στο οποίο και ανέφερε ότι στους απλούς διαχειριστές πολυκατοικιών τους δινόταν από λάθος, από έλλειψη δηλαδή του συστήματος ο ΚΑΔ.
Σίγουρα δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις μεταξύ των ενοικιαστών, σε μία πολυκατοικία θα πρέπει όλοι να μάθουνε να ζούνε μεταξύ τους και να συνεργάζονται για το κοινό καλό, διαφορετικά περνάμε σε απαξίωση της ίδιας μας της περιουσίας.
Λαμβάνοντας υπόψιν τα παραπάνω καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η παροχή στέγασης είναι ένα μείζον θέμα που θα πρέπει να απασχολήσει τις κυβερνήσεις στα επόμενα χρόνια. Η κοινωνική στέγαση αποτέλεσε και αποτελεί σημαντικό μέρος της παροχής στέγης στην Ευρώπη για πολλές δεκαετίες. Αυτό που παρατηρούμε λοιπόν είναι τα κίνητρα που συχνά πολλές χώρες προβάλλουν για τη νέα δόμηση και την αναγέννηση αλλά και στην παροχή επαρκούς οικονομικά προσιτής στέγασης. Αυτός ο ρόλος θεωρείται ότι απειλείται ιδιαίτερα από την δεκαετία του 1980 και μετά, καθώς οι πιέσεις για τις δημόσιες δαπάνες έχουν αυξηθεί, η απελευθέρωση και οι ιδιωτικοποιήσεις έγιναν περισσότερο σημαντικές.
Ενώ η κλίμακα και οι οργανωτικές δομές διαφέρουν πολύ σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες τα τρέχοντα δημογραφικά στοιχεία της, (οι ενοικιαστές κοινωνικής κατοικίας δηλαδή) είναι εντυπωσιακά παρόμοια.
Σε γενικές γραμμές, είναι οι ηλικιωμένοι και οι νέοι που ζουν στην κοινωνική στέγαση: συνταξιούχοι και μονογονεϊκές οικογένειες υπερεκπροσωπούνται σε μεγάλο βαθμό σε όλες σχεδόν τις χώρες, ενώ τα ζευγάρια με παιδιά υποεκπροσωπούνται. Σε όλες τις χώρες μάλιστα οι κοινωνικοί ενοικιαστές είναι συνήθως αυτοί που εκπροσωπούνται με βάση το χαμηλότερο μέσο εισόδημα.
Η κατανομή εισοδήματος λοιπόν, μεταξύ κοινωνικής κατοικίας και άλλων παραγόντων είναι γενικά όλο και πιο απότομη. Είναι σημαντικό ότι αυτό ισχύει ακόμη και σε εκείνες τις χώρες με οικουμενικές στεγαστικές παραδόσεις όπως είναι η Σουηδία και η Ολλανδία. Τουλάχιστον αυτό ίσχυε όλα τα προηγούμενα χρόνια.
Τα ενοίκια στις κοινωνικές κατοικίες είναι γενικά χαμηλότερα από τα ενοίκια στον ιδιωτικό τομέα. Πράγματι σε ορισμένες χώρες ο ορισμός των κοινωνικών ενοικιαζόμενων κατοικιών είναι ότι τα ενοίκια είναι κάτω από τα επίπεδα της αγοράς.
Σε ορισμένες μάλιστα χώρες τα ενοίκια βασίζονται στα οικονομικά έξοδα που επιβαρύνουν τον ιδιοκτήτη. Όμως, οι προσεγγίσεις περιλαμβάνουν σχετικότητες ενοικίων που βασίζονται σε σύστημα πόντων που σχετίζονται με τα χαρακτηριστικά κατοικίας (Ολλανδία), με την αγορά αξίας (Αγγλία) και στα ατομικά εισοδήματα (Ιρλανδία).
Αν και το ποσοστό των κοινωνικών κατοικιών μειώνεται στις περισσότερες χώρες και οι νέες επενδύσεις έχουν γίνει περισσότερο δύσκολες, η κοινωνική στέγαση παραμένει σημαντική. Ο ρόλος του τομέα εξακολουθεί επίσης να αποτελεί σημαντικό θέμα για κοινωνικό και πολιτικό διάλογο σε αυτές τις χώρες. Αυτό που είναι ξεκάθαρο είναι ότι ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των νοικοκυριών σε όλη την Ευρώπη στεγάζονται καλά, παραμένουν σημαντικά ζητήματα στο πώς θα φιλοξενηθούν οι πιο ευάλωτοι και τα αποκλεισμένα νοικοκυριά στους βασικούς κλάδους στέγασης.
Λύσεις, προτάσεις..
Για την καταπολέμηση του φαινομένου, είναι αναγκαία η υιοθέτηση πολιτικών και η ανάπτυξη μηχανισμών και εργαλείων από πλευράς κυβερνήσεων, που θα συμβάλλουν στη διασφάλιση επαρκούς και κατάλληλης στέγης και στην ενεργή και ομαλή επανένταξη των αστέγων στον κοινωνικό ιστό. Κομβικό ρόλο μεταξύ των εφαρμοζόμενων πολιτικών στην Ευρώπη και πλέον και στη χώρα μας διαδραματίζουν τα προγράμματα κοινωνικής κατοικίας (social housing).
Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η κοινωνική κατοικία παρέχεται με τη σύμπραξη της κεντρικής κυβέρνησης, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του ιδιωτικού τομέα. Αρκετά συνήθη πρακτική αποτελεί η εξειδίκευση των εθνικών προγραμμάτων Δράσης σε επιμέρους περιφερειακά και τοπικά σχέδια δράσης τα οποία καθορίζουν τους αναπτυξιακούς στόχους και τις προτεραιότητες με βάση τις τοπικές ανάγκες και σε συνεργασία με τους φορείς της κοινωνίας των πολιτών και τους κοινωνικούς εταίρους. Οι ωφελούμενοι είναι συνήθως μονογονεϊκές οικογένειες, νέα ζευγάρια με χαμηλό εισόδημα, ηλικιωμένοι και άτομα με αναπηρία.
Στην Ελλάδα, το Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων εξασφάλισε χρηματοδότηση 1,6 εκατομμυρίου ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας για την υλοποίηση έως το 2025 ενός πιλοτικού προγράμματος κοινωνικής κατοικίας στους Δήμους της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης για συνολικά 100 κατοικίες. Οι ιδιοκτήτες των παλαιών και αναξιοποίητων διαμερισμάτων που θα επιλεγούν να μετάσχουν στο πρόγραμμα θα υπογράψουν συμβόλαιο μεσοπρόθεσμης διάρκειας για μίσθωση του ακινήτου τους στην πιο προσιτή τιμή της στεγαστικής αγοράς. Πριν την ενοικίαση ο φορέας υλοποίησης αναλαμβάνει την ανακαίνιση και την ενεργειακή αναβάθμιση του σπιτιού, ενώ στον ιδιοκτήτη παρέχονται φορολογικές διευκολύνσεις. Στο πρόγραμμα εντάσσονται ως ωφελούμενοι άτομα μου διαμένουν διαβιούν σε συνθήκες επισφαλούς κατοικίας.
Στόχος της Κυβέρνησης με την εκπόνηση μιας συνεκτικής και ολοκληρωμένης εθνικής πολιτικής για την αντιμετώπιση της αστεγίας, είναι η εξασφάλιση ενός αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης για όλους, η καθολική κοινωνική ένταξη και η διασφάλιση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, όπως πολύ σωστά διατυπώνει στο άρθρο του ο Γιώργος Σταμάτης, Γενικός Γραμματέας Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας . (https://www.liberal.gr/news/koinoniki-katoikia-prositi-stegi-gia-tous-eualotous/447180 )
Να δοθούν κίνητρα για την ανακαίνιση και την προσφορά κατοικιών για χρήση κύριας κατοικίας ζητεί επίσης με επιστολή της προς τον πρωθυπουργό, Κυριάκο Μητσοτάκη η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ιδιοκτητών Ακινήτων (Π.ΟΜ.ΙΔ.Α). Όπως επισημαίνει η Ομοσπονδία στην επιστολή της, μια επιτυχημένη παρέμβαση του Κράτους για την ανακαίνιση και προσφορά προς τους ενοικιαστές, κατοικιών για χρήση κύριας κατοικίας, θα πρέπει να περιλαμβάνει σοβαρά κίνητρα ώστε να αυξηθούν οι εκμισθωτές, βελτιώνοντας το πλαίσιο λειτουργίας του ιδιωτικού τομέα, και τα διαθέσιμα σπίτια στην αγορά, βοηθώντας ουσιαστικά την ενεργειακή και λειτουργική αναβάθμιση των υπαρχουσών κατοικιών που σταδιακά έχουν τεθεί εκτός αγοράς από αδυναμία των ιδιοκτητών τους να τις ανακαινίσουν.
Κίνητρα λοιπόν και μάλιστα ενόψει της ΔΕΘ με πρόσημο κοινωνικό, ιδιαίτερα για τους χαμηλόμισθους, συνταξιούχους αλλά και τα μεσαία και χαμηλά εισοδήματα που πλήττονται περισσότερο από το κύμα ακρίβειας…
Ήδη, και σύμφωνα με δημοσιεύματα στα ΜΜΕ το 2023 θα τεθεί σε εφαρμογή η νέα στεγαστική πολιτική της κυβέρνησης για τη στήριξη των νέων ζευγαριών από τη Δ.ΥΠ.Α (πρώην Ο.Α.Ε.Δ.), αξιοποιώντας μάλιστα αποθεματικό που θα υπερβαίνει το 1,5 δις. Ευρώ..
