Μετά την πανδημία, σε ποσοστό 47% αυξήθηκαν τα περιστατικά παράνομων πράξεων όπου ενεπλάκησαν ανήλικοι.
ΡΕΠΟΡΤΑΖ: ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΟΥΛΗΣ
Πτώση του ηλικιακού ορίου των εμπλεκομένων στα 12-14 έτη και αυξημένη συμμετοχή κοριτσιών σε βίαια περιστατικά, όπως είναι ο σχολικός εκφοβισμός ή οι επιθέσεις, καταγράφηκε στην ανήλικη παραβατικότητα, μετά την πανδημία, στη χώρα μας. Αυτό προέκυψε από την εισήγηση της εισαγγελέως Πρωτοδικών Αθηνών Αικατερίνης Ε. Μήτρου – προϊσταμένης Εισαγγελίας Ανηλίκων- με θέμα: «Παραβατικότητα μεταξύ και σε βάρος ανηλίκων-Φαινόμενα εκφοβισμού εντός της σχολικής κοινότητας».
Τα σχετικά στοιχεία των διωκτικών αρχών παρουσιάστηκαν στο επιστημονικό συνέδριο της Ένωσης Εισαγγελέων Ελλάδος που πραγματοποιήθηκε στην Κω, σε συνεργασία με τον Δικηγορικό Σύλλογο του νησιού, στις 26 και 27 Ιουνίου. Κατά 47% αυξήθηκαν τα περιστατικά παράνομων πράξεων από ανήλικους, μετά την άρση των περιοριστικών μέτρων, για την αποτροπή μετάδοσης του κορωνοϊού covid-19, που ίσχυαν μέχρι το 2023.
Όπως αναφέρεται στην εισήγηση της κας Μήτρου, πίσω από τη δικογραφία που σχηματίζεται για ανάλογα περιστατικά, υπάρχει συχνά μια ιστορία δυσκολιών, συγκρούσεων, παραμέλησης, κακοποίησης ή σοβαρών οικογενειακών προβλημάτων ή απουσίας γονεϊκού ελέγχου. Η ανήλικη- νεανική παραβατικότητα είναι το αποτέλεσμα μιας σύνθετης αλληλεπίδρασης οικογενειακών, κοινωνικών, οικονομικών και ατομικών παραγόντων. Δεν αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο αλλά εμφανίζεται διαχρονικά σχεδόν σε όλες τις κοινωνίες, έχοντας κοινά χαρακτηριστικά.
«Ευνοϊκοί» παράγοντες
Οι παράγοντες που ευνοούν την ανήλικη παραβατικότητα είναι η αυξημένη παρορμητικότητα – ο χαμηλός αυτοέλεγχος, η αναζήτηση έντονων εμπειριών (risk-taking), η μειωμένη ενσυναίσθηση, η χαμηλή αυτοεκτίμηση ή αντίθετα η υπέρ-αμυντική στάση, η ανάγκη για αποδοχή/ αναγνώριση, η μη ανεπτυγμένη ηθική κρίση (λόγω ηλικίας), η δυσκολία ρύθμισης θυμού, τα τραυματικά βιώματα (παραμέληση, κακοποίηση). Στους οικογενειακούς παράγοντες περιλαμβάνονται η παραμέληση/ απουσία, η ελλιπής επίβλεψη ή οριοθέτηση, οι συγκρούσεις/ η διάσπαση της οικογένειας, γονεϊκά πρότυπα με παραβατικότητα ή ουσίες.
Αναφορικά με το σχολικό περιβάλλον, στην ανάπτυξη της ανήλικης παραβατικότητας συμβάλουν η σχολική αποτυχία, οι απουσίες/ η εγκατάλειψη/ η αποξένωση από το σχολείο. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν η παρέα και οι συνομήλικοι και ειδικότερα η ένταξη σε παραβατικές ομάδες, η πίεση από συνομηλίκους, η ανάγκη “να ανήκει”, η συμμοριακή δυναμική (ιδίως σε ληστείες/βία).
Στους κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες εντάσσονται τα εξής: Οικονομική κρίση/φτώχεια/υλιστική νοοτροπία, κοινωνικός αποκλεισμός, κοινωνικές ανισότητες, περιθωριοποίηση, περιορισμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση, πρόσφυγες/ μετανάστες, περιβάλλον αβεβαιότητας και ανασφάλειας. Στην εποχή μας, την παραβατικότητα των ανηλίκων ευνοούν το ψηφιακό περιβάλλον και οι νέες τεχνολογίες και ιδίως η έκθεση σε βία μέσω των ΜΜΕ και του διαδικτύου.
Πριν και μετά την πανδημία
Το 2019 η Ελλάδα κατέγραφε 353 ανήλικους υπόπτους ανά 100.000 κατοίκους. Μέχρι το 2022, ο αριθμός αυτός σκαρφάλωσε στους 434 ανά 100.000 κατοίκους. Από το 2019 έως το 2022, ο δείκτης αυξήθηκε κατά περίπου 23%. Το 2023, οι αρχές απασχολήθηκαν με πάνω από 10.500 ανηλίκους για έκνομες πράξεις. Το πρώτο οκτάμηνο του 2024, τα περιστατικά έφτασαν τα 7.180, Ενώ το αντίστοιχο οκτάμηνο του 2023 είχαν καταγραφεί 4.875 περιστατικά. Συγκρίνοντας τα δύο οκτάμηνα προκύπτει αύξηση 47,3%.
Μετά την πανδημία η ανήλικη παραβατικότητα απέκτησε τα παρακάτω χαρακτηριστικά:
- Μετατόπιση από τα περιουσιακά εγκλήματα στη σωματική βία: Από τις μικροκλοπές στις ληστείες με απειλή όπλων/ μαχαιριών και στις βίαιες συμπλοκές.
- Οργανωμένος χαρακτήρας και “συμμορίες”: Δομές με στοιχεία ιεραρχίας ή κοινής δράσης (αν και συχνά με χαλαρούς δεσμούς), που δρουν σε δημόσιους χώρους (πλατείες, σταθμούς ΜΜΜ).
- Μείωση του ορίου ηλικίας και έμφυλη διαφοροποίηση: Αισθητή πτώση του ηλικιακού ορίου των εμπλεκομένων (12-14 ετών), αυξημένη συμμετοχή κοριτσιών σε βίαια περιστατικά (π.χ. σχολικό εκφοβισμό ή επιθέσεις).
- H εγκληματικότητα μετατοπίστηκε στον ψηφιακό χώρο / Social Media (cyberbullying).
Τυπικά μοτίβα ανήλικης εγκληματικότητας αποτελούν: οι ληστείες / κλοπές (ιδίως σε ομάδες- συμμορίες), η οπλοφορία/ οπλοχρησία, τα διαδικτυακά αδικήματα (πορνογραφία / εκδικητική πορνογραφία / προσβολές γενετήσιας αξιοπρέπειας), η ενδοοικογενειακή βία, εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας, παραβάσεις του νόμου περί ναρκωτικών, φθορές- βανδαλισμοί σε σχολεία και ΜΜΜ (σε μικρότερο βαθμό), αδικήματα που συνδέονται με ρατσιστικά στερεότυπα, προκαταλήψεις και μισαλλοδοξία, ο Κ.Ο.Κ, η βία μεταξύ συνομηλίκων/ σχολική βία.
Η εγκληματικότητα σε βάρος ανηλίκων αφορά:
- Εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας και οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής: Πρόκειται για τα αδικήματα του βιασμού, της γενετήσιας πράξης μεταξύ συγγενών, της κατάχρησης ανηλίκων, καθώς και της πορνογραφίας ανηλίκων, της προσέλκυσης παιδιών για γενετήσιους λόγους / online grooming και της μαστροπείας.
- Ενδοοικογενειακή Βία: Οι κακοποιητικές συμπεριφορές που τελούνται εντός του οικογενειακού ιστού.
- Προσβολές της Προσωπικής Ελευθερίας και Εμπορία: Η αρπαγή ανηλίκων όπου τις συναντάμε κατά κύριο λόγο στους πληθυσμούς των ΡΟΜΑ και η εμπορία ανθρώπων / Trafficking , σε μικρότερο βαθμό και σχετίζεται κυρίως με την εκμετάλλευση των ασυνόδευτων ανηλίκων (πολιτών τρίτων χωρών ή ανιθαγενών)
- Η εργαλειοποίηση και στρατολόγηση ανηλίκων για την τέλεση εγκλημάτων.
Η βία μεταξύ ανηλίκων περιλαμβάνει τις παρακάτω μορφές εκφοβισμού:
- Σωματικός εκφοβισμός: Άσκηση φυσικής βίας ανεξαρτήτως του φύλου των ανηλίκων. Η μορφή αυτή συναρτάται ευθέως με τη μυϊκή υπεροχή ή τη σωματική διάπλαση του δράστη.
- Λεκτικός εκφοβισμός: Άμεση μορφή εκφοβισμού, μέσω υβριστικών εκφράσεων, χρήση παρατσουκλιών, πειραγμάτων, αγενών σχολίων και ειρωνείας και κοροϊδευτικών εκφράσεων.
- Συναισθηματικός/Ψυχολογικός εκφοβισμός: Περιλαμβάνει απειλές, εκβιασμούς, διάδοση κακοηθών και ψευδών φημών, καταστροφή ή αφαίρεση προσωπικών αντικειμένων.
- Κοινωνικός εκφοβισμός: Τα θύματα βιώνουν αποκλεισμό από κοινωνικές ή και ομαδικές δραστηριότητες, κοινωνική απομόνωση ή αποκλεισμό στα διαλείμματα.
- Σεξουαλικός εκφοβισμός: Εκδηλώνεται με πειράγματα σεξουαλικού περιεχομένου, ανήθικες χειρονομίες, ανεπιθύμητα αγγίγματα μέχρι και σοβαρές σεξουαλικές επιθέσεις.
- Ρατσιστικός εκφοβισμός: Λεκτική, συναισθηματική ή και σωματική βία, λόγω της καταγωγής του θύματος, της κοινωνικής τάξης του, της οικονομικής κατάστασης και γενικά της διαφορετικότητάς του.
Σχετικά με τον διαδικτυακό εκφοβισμό (cyberbullying) χρησιμοποιούνται: Τεχνολογίες identity theft (κλοπής ταυτότητας) και deep fake (τεχνητής νοημοσύνης) για τη γελοιοποίηση/ διαπόμπευση του ατόμου. Εξυβριστικές/ απειλητικές/ δυσφημιστικές συμπεριφορές στο διαδίκτυο. Δημοσιοποίηση προσωπικών δεδομένων/ φωτογραφιών/ βίντεο. Αποκλεισμός ατόμου από διαδικτυακές ομάδες. Sextortion (σεξουαλικός εκβιασμός) / εκδικητική πορνογραφία.
Προφίλ δράστη και θύματος bullying
Σύμφωνα με τα στοιχεία των διωκτικών αρχών, που περιλαμβάνονται στην εισήγηση, ο δράστης έχει τα εξής εξωτερικά χαρακτηριστικά: Πειράζει, κοροϊδεύει και ταλαιπωρεί συστηματικά τα πιο αδύναμα ή ανυπεράσπιστα παιδιά. Επιβάλλεται σωματικά. Επιδιώκει την κυριαρχία και την υποταγή των άλλων, χρησιμοποιώντας απειλές και επίδειξη δύναμης. Δεν υπακούει σε σχολικούς κανονισμούς. Είναι οξύθυμος και αντιδραστικός. Διατηρεί μια διογκωμένη, θετική εικόνα για τον εαυτό του, παρά το γεγονός ότι συχνά παρουσιάζει μέτριες ή χαμηλές επιδόσεις. Το bullying αποτελεί το πρώτο σκαλοπάτι, αλλά εμπλέκεται από νωρίς και σε άλλες παραβατικές δραστηριότητες.
Εσωτερικά, ο δράστης είναι σκληρός, δεν μπορεί να κατανοήσει τον πόνο του άλλου και δεν δείχνει ίχνος συμπόνιας. Πίσω από το προσωπείο του “ισχυρού”, ο δράστης διακατέχεται από σημαντικά ψυχολογικά προβλήματα που χρήζουν ειδικής αντιμετώπισης. Επιδεικνύει εχθρότητα απέναντι στο περιβάλλον και ασυνήθιστα χαμηλό άγχος, γεγονός που τον κάνει να μην πτοείται εύκολα. Η επιθετικότητα του συνήθως πυροδοτείται από το σπίτι. Οι έρευνες συνδέουν αυτούς τους μαθητές με οικογένειες που εφάρμοζαν σκληρή, μη αιτιολογημένη πειθαρχία, σε ένα περιβάλλον με χαμηλά επίπεδα συναισθηματικής ζεστασιάς.
Συνήθως το θύμα διαθέτει χαρακτηριστικά που έχουν να κάνουν με την ήπια προσωπικότητα, τη ψυχική επιβάρυνση, την κοινωνική απομόνωση, την χαμηλή αυτοεικόνα, την εσωστρέφεια και την αδυναμία διαχείρισης προβλημάτων.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ KARFITSA
