Καθώς η λειψυδρία επιδεινώνεται στην Ινδία, κοινότητες σε ολόκληρη τη χώρα στρέφονται σε μια λύση που προέρχεται από το παρελθόν: την αποκατάσταση αρχαίων συστημάτων συλλογής και αποθήκευσης νερού.
Κατασκευές που είχαν εγκαταλειφθεί για δεκαετίες επανέρχονται στο προσκήνιο, καθώς αποδεικνύεται ότι μπορούν να συμβάλουν στην αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων και να προσφέρουν μια σχετικά απλή και οικονομικά προσιτή απάντηση στην αυξανόμενη πίεση που προκαλεί η κλιματική αλλαγή.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Moosi Rani Sagar, ένα ιστορικό βαθμιδωτό πηγάδι στην περιοχή Αλβάρ του Ρατζαστάν. Το 2025 γέμισε ξανά με νερό, έπειτα από περίπου τρεις δεκαετίες.
Το πηγάδι αποτελεί μέρος ενός συστήματος συλλογής νερού που κατασκευάστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Μέχρι το 2021, η στάθμη του παρουσίαζε μεγάλες διακυμάνσεις και το νερό ήταν σε μεγάλο βαθμό μολυσμένο. Μετά την αποκατάσταση του συστήματος, η στάθμη φτάνει πλέον έως και τα 9 μέτρα, ενώ ακόμη και κατά τους ξηρούς μήνες σπάνια υποχωρεί κάτω από τα 6 μέτρα.
Ένας αρχαίος τρόπος αποθήκευσης νερού
Η Ινδία διαθέτει μια εντυπωσιακή παράδοση στη διαχείριση του νερού. Baori, johad, kund, tanka και nadi είναι μερικές από τις παραδοσιακές κατασκευές που επί αιώνες εξασφάλιζαν νερό για αγροτικές κοινότητες.
Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι επιβραδύνουν τη ροή του νερού και επιτρέπουν στο νερό της βροχής να εισχωρεί στο έδαφος, ενισχύοντας έτσι τους υδροφόρους ορίζοντες.
Τα περίφημα baori, ή βαθμιδωτά πηγάδια, είναι ίσως τα πιο εντυπωσιακά. Πρόκειται για μεγάλες πέτρινες κατασκευές με διαδοχικά σκαλοπάτια που οδηγούν προς τον υδροφόρο ορίζοντα. Χιλιάδες τέτοια πηγάδια, κατασκευασμένα από τον 7ο αιώνα έως τα μέσα του 19ου αιώνα, βρίσκονται διάσπαρτα σε ολόκληρη την Ινδία. Αρκετά από αυτά έχουν αποκατασταθεί τα τελευταία χρόνια, από το Νέο Δελχί έως το Τζοντπούρ.
Η αναβίωσή τους αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα που φιλοξενεί περίπου το 18% του παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά διαθέτει μόλις το 4% των παγκόσμιων αποθεμάτων γλυκού νερού.
Τα υπόγεια ύδατα είναι ζωτικής σημασίας για την Ινδία, ιδιαίτερα για την αγροτική οικονομία. Καλύπτουν μεγάλο μέρος των αναγκών σε πόσιμο νερό και άρδευση, όμως σε πολλές περιοχές αντλούνται με ρυθμούς πολύ υψηλότερους από εκείνους με τους οποίους αναπληρώνονται.
Τα johads επιστρέφουν
Στην Αλβάρ, μια ακόμη πιο απλή παραδοσιακή τεχνική έχει αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματική.
Τα johads είναι μικρά χωμάτινα φράγματα, συχνά σε σχήμα ημισελήνου, που συγκρατούν το νερό των μουσώνων και του επιτρέπουν να εισχωρήσει σταδιακά στο έδαφος.
Η πρακτική είχε σχεδόν εξαφανιστεί κατά την αποικιακή περίοδο, όταν η αποψίλωση των δασών, η εξόρυξη και η αλλαγή των παραδοσιακών συστημάτων διαχείρισης του νερού επιβάρυναν τις λεκάνες απορροής. Η αυξανόμενη εξάρτηση από τις γεωτρήσεις επιδείνωσε το πρόβλημα.
Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980, αρκετά ποτάμια είχαν στερέψει, ενώ πολλές περιοχές χαρακτηρίστηκαν «σκοτεινές ζώνες», καθώς η άντληση υπόγειου νερού ξεπερνούσε πλέον τη φυσική αναπλήρωσή του.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει όταν οι τοπικές κοινότητες επανέφεραν τα johads. Μεταξύ 1994 και 2007 κατασκευάστηκαν περισσότερες από 10.000 υποδομές συλλογής νερού στην Αλβάρ, συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της μόνιμης ροής σε πέντε ποτάμια και ωφελώντας περίπου 250 χωριά.
Η πρακτική επεκτάθηκε στη συνέχεια σε περισσότερα από 700 χωριά του Ρατζαστάν.
Γιατί οι παλιές λύσεις αποκτούν νέα αξία
Σε αντίθεση με μια γεώτρηση, η οποία απλώς αντλεί νερό από τον υδροφόρο ορίζοντα, ένα johad βοηθά να επιστρέψει νερό στο υπέδαφος.
Αντίστοιχα, τα παραδοσιακά βαθμιδωτά πηγάδια επιτρέπουν στο νερό να διεισδύσει στο έδαφος, περιορίζοντας τις απώλειες από την εξάτμιση. Το νερό αποθηκεύεται στη συνέχεια στους υδροφόρους ορίζοντες, όπου παραμένει δροσερό και μπορεί να αξιοποιηθεί μέσω πηγαδιών ή χειροκίνητων αντλιών.
Αυτό αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα σε μια χώρα όπου η υψηλή θερμοκρασία και οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας εντείνουν τις απώλειες νερού.
Από τους «ναούς της νέας Ινδίας» στις παλιές τεχνικές
Μετά την ανεξαρτησία της, η Ινδία έδωσε προτεραιότητα στα μεγάλα έργα υποδομής: φράγματα, κανάλια και ηλεκτροδοτούμενες γεωτρήσεις.
Το 1954, εγκαινιάζοντας το σύστημα καναλιών Bhakra-Nangal, ο πρωθυπουργός Τζαβαχαρλάλ Νεχρού είχε χαρακτηρίσει τα μεγάλα υδροδοτικά έργα «ναούς της νέας Ινδίας».
Ωστόσο, η έμφαση στην άντληση και διανομή νερού δεν συνοδεύτηκε πάντα από αντίστοιχη μέριμνα για την αναπλήρωση των υπόγειων αποθεμάτων.
Σήμερα η προσέγγιση αλλάζει. Η αναβίωση των johads, tankas, baoris και kunds εντάσσεται πλέον σε ευρύτερες κυβερνητικές προσπάθειες για την ενίσχυση της υδατικής ασφάλειας.
Στο πλαίσιο σχετικών πρωτοβουλιών, έχουν κατασκευαστεί περίπου 69.000 λίμνες σε χωριά, ενώ η ποσότητα νερού που αναπληρώνεται μέσω δεξαμενών, λιμνών και άλλων έργων διατήρησης αυξήθηκε από περίπου 14 δισ. κυβικά μέτρα το 2017 σε 25 δισ. κυβικά μέτρα το 2024.
Για μια χώρα που βρίσκεται αντιμέτωπη με ολοένα μεγαλύτερη πίεση στους υδάτινους πόρους της, η λύση μπορεί τελικά να βρίσκεται όχι μόνο στις νέες τεχνολογίες, αλλά και σε μια επιστροφή στη σοφία των παραδοσιακών συστημάτων που άντεξαν για περισσότερα από 1.000 χρόνια.
