Κάθε φορά που η Ελλάδα επιχειρεί να ευρωπαϊκοποιήσει την ένταση με την Τουρκία, κερδίζει θεσμική συμπάθεια. Πολύ πιο σπάνια, όμως, κερδίζει αυτό που πραγματικά χρειάζεται: ενιαία γεωπολιτική βούληση
ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΡΑΓΩΓΙΑ
Υπάρχει μια παλιά ελληνική διπλωματική ελπίδα που επιβιώνει σχεδόν όσο και το ίδιο το ελληνοτουρκικό. Ότι αν η Αθήνα πάψει να μιλά μόνο ως εθνικό κράτος και αρχίσει να μιλά ως ευρωπαϊκό σύνορο, τότε οι Βρυξέλλες θα αναγκαστούν κάποτε να δουν το Αιγαίο όχι ως διμερές πρόβλημα, αλλά ως δοκιμασία της ίδιας της ευρωπαϊκής κυριαρχίας. Είναι μια εύλογη ιδέα. Και πολιτικά έξυπνη. Μόνο που η πραγματικότητα είναι πιο πικρή: η Ευρώπη έρχεται συχνά στο Αιγαίο ως θεσμός, πολύ σπανιότερα όμως ως πλήρης γεωπολιτικός παίκτης.
Αυτό ακριβώς φάνηκε ξανά στα μέσα Μαΐου, όταν η Ελλάδα ζήτησε επισήμως από την Ευρωπαϊκή Ένωση να παρέμβει για αυτό που περιέγραψε ως παράνομη αλιευτική δραστηριότητα από Τούρκους αλιείς στο Αιγαίο, συνδέοντάς την με παραβίαση του δικαίου της θάλασσας και αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Ο Βασίλης Κικίλιας έθεσε το θέμα στον Επίτροπο Αλιείας και Ωκεανών Κώστα Καδή, τονίζοντας πως τα ελληνικά θαλάσσια σύνορα είναι και ευρωπαϊκά σύνορα. Η διατύπωση δεν ήταν τυχαία. Ήταν η κλασική ελληνική απόπειρα να μεταφερθεί το Αιγαίο από το πεδίο του «ελληνοτουρκικού» στο πεδίο του «ευρωπαϊκού».
Το πρόβλημα είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αντιδρά ποτέ στο Αιγαίο με έναν μόνο τρόπο. Αντιδρά με πολλαπλές ταχύτητες, πολλαπλά ένστικτα και συχνά με πολλαπλές υποκρισίες. Από τη μία, η Κομισιόν έχει ήδη αναγνωρίσει ότι υποστηρίζει την Ελλάδα με εργαλεία όπως περιπολίες της European Fisheries Control Agency, δορυφορική παρακολούθηση και επιθεωρήσεις. Από την άλλη, η ίδια ευρωπαϊκή απάντηση παραμένει προσεκτική: τα παράκτια κράτη, λέει, έχουν την κύρια ευθύνη επιβολής του δικαίου. Με άλλα λόγια, η Ευρώπη σε στηρίζει, αλλά όχι πάντα μέχρι το σημείο που να αναλάβει και το πραγματικό πολιτικό κόστος της σύγκρουσης.
Και εδώ βρίσκεται όλη η αμηχανία του ελληνικού ευρωπαϊσμού στο Αιγαίο. Η Αθήνα θέλει απολύτως λογικά να μετατρέψει το Αιγαίο σε ζήτημα ευρωπαϊκής νομιμότητας. Η ΕΕ, όμως, θέλει σχεδόν πάντα να το κρατήσει και ως ζήτημα ισορροπίας με την Τουρκία. Δηλαδή: ναι, η Ελλάδα είναι κράτος-μέλος. Ναι, η ευρωπαϊκή έννομη τάξη δεν μπορεί να αδιαφορεί όταν αμφισβητούνται κυριαρχικά δικαιώματα. Αλλά ταυτόχρονα η Τουρκία παραμένει για πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες μια χώρα πολύ μεγάλη, πολύ χρήσιμη και πολύ κρίσιμη για να τη μεταχειριστούν με τον ίδιο τρόπο που θα μεταχειρίζονταν έναν απλό παραβάτη του ευρωπαϊκού κανόνα.
Αυτό δεν είναι θεωρία. Είναι η μόνιμη ευρωπαϊκή αντίφαση. Η ΕΕ θέλει την Τουρκία ως εταίρο στο μεταναστευτικό, ως κρίσιμο ΝΑΤΟϊκό κρίκο στην ανατολική πτέρυγα, ως αγορά, ως αμυντική βιομηχανική δύναμη και ως περιφερειακό παίκτη που δεν πρέπει να σπρωχτεί πλήρως εκτός δυτικού πλαισίου. Την ίδια στιγμή, όμως, έχει απέναντί της δύο κράτη-μέλη — Ελλάδα και Κύπρο — που της υπενθυμίζουν διαρκώς ότι δεν μπορεί να μιλά για στρατηγική αυτονομία και ευρωπαϊκά σύνορα, αλλά να αντιμετωπίζει το Αιγαίο σαν ενοχλητική υποσημείωση της νοτιοανατολικής περιφέρειας. Αυτή η διπλή στάση δεν λύνεται, αλλά στην ουσία διαχειρίζεται. Και αυτό είναι ακριβώς το πρόβλημα.
Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ
Η συνάντηση Μητσοτάκη–Ερντογάν τον Φεβρουάριο το έδειξε καθαρά. Οι δύο ηγέτες μίλησαν για βελτίωση σχέσεων, εμπόριο, συνεργασία στο μεταναστευτικό και πρόθεση συνέχισης του διαλόγου. Το κλίμα ήταν σαφώς ηπιότερο από άλλα χρόνια. Όμως ούτε οι θαλάσσιες ζώνες εξαφανίστηκαν ούτε οι βασικές διαφορές λύθηκαν. Το casus belli της τουρκικής εθνοσυνέλευσης για πιθανή ελληνική επέκταση χωρικών υδάτων πέραν των 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο παραμένει εκεί. Και μαζί του παραμένει και το ελληνικό επιχείρημα ότι δεν μπορεί να θεωρείται φυσιολογικό μια υποψήφια ή συνεργαζόμενη με την Ευρώπη χώρα να διατηρεί ανοιχτή απειλή πολέμου απέναντι σε κράτος-μέλος.
Εδώ λοιπόν φτάνουμε στο καίριο ερώτημα: όταν η Αθήνα καλεί την Ευρώπη στο Αιγαίο, τι ακριβώς ζητά; Ζητά νομική κάλυψη; Αυτή συνήθως την έχει. Ζητά πολιτική αλληλεγγύη; Τη λαμβάνει συχνά σε επίπεδο δηλώσεων. Ζητά όμως και κάτι βαρύτερο: να αντιμετωπιστεί η τουρκική αμφισβήτηση όχι ως μόνιμη περιφερειακή δυσανεξία, αλλά ως ζήτημα ευρωπαϊκής στρατηγικής συνέπειας. Και εκεί η Ευρώπη μισοφεύγει. Γιατί αν το αποδεχθεί πλήρως, θα πρέπει να πράξει αναλόγως. Να συνδέσει πιο καθαρά τις ευρωτουρκικές σχέσεις με το Αιγαίο. Να εντάξει πιο αποφασιστικά την ελληνική και κυπριακή οπτική στις αποφάσεις για χρηματοδοτήσεις, αμυντικά εργαλεία και συνεργασίες. Να πάψει, δηλαδή, να έχει το Αιγαίο στο θεσμικό της λεξιλόγιο αλλά όχι στο πλήρες γεωπολιτικό της νευρικό σύστημα.
Κι όμως, ακριβώς αυτή η αμφιθυμία είναι που κάνει την ελληνική στρατηγική ευρωπαϊκοποίησης ταυτόχρονα αναγκαία και ανεπαρκή. Αναγκαία, γιατί η Ελλάδα μόνη της δεν έχει λόγο να απομονώνει το ζήτημα από το ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Ανεπαρκή, γιατί η ΕΕ δεν είναι κράτος και δεν αντιδρά με τα ενιαία αντανακλαστικά ενός κράτους. Αντιδρά σαν αυτό που είναι: ένα σύνθετο πολιτικό σύστημα που συχνά προτιμά τη διαχείριση της αντίφασης από την καθαρή επιλογή πλευράς.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ειλικρινές συμπέρασμα. Η Αθήνα καλά κάνει και καλεί την Ευρώπη στο Αιγαίο. Δεν έχει καμία πολυτέλεια να μην το κάνει. Αλλά θα ήταν αφελές να πιστεύει ότι κάθε ευρωπαϊκή παρουσία είναι και πλήρης ευρωπαϊκή στράτευση.
Γιατί η Ευρώπη έρχεται συχνά στο Αιγαίο με δορυφόρους, εκθέσεις, επιτρόπους και διατυπώσεις.
Το ερώτημα είναι πότε θα έρθει και με εκείνο το σπάνιο πράγμα που ακόμη της λείπει:
ενιαία γεωπολιτική βούληση.
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα karfitsa στις 30/5/2026
