Από την αποικιοκρατική χάραξη συνόρων και το θρησκευτικό κατακερματισμένο σύστημα, έως τη Χεζμπολάχ, το Ισραήλ και τις μόνιμες παρεμβάσεις των μεγάλων δυνάμεων
Του Θράσου Ευτυχίδη*
Ο Λίβανος είναι μια χώρα της Μέσης Ανατολής, με την οποία η επαφή μου ήταν ελάχιστη και περιορίζεται σε κάποιες διανυκτερεύσεις διήμερες ή και τριήμερες ως σταθμό των ταξιδιών μου για επιστροφή στην Πατρίδα από άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής. Την περίοδο που βρισκόμουν στην περιοχή, 2003 – 2004, οι πτήσεις της Ολυμπιακής γίνονταν ξημερώματα και έτσι και με βάση και την αδυναμία προγραμματισμού των ταξιδιών μου λόγω των συνθηκών, ήμουν υποχρεωμένος να αποδεχθώ την Λιβανέζικη φιλοξενία, να απολαύσω την εξαιρετική Λιβανέζικη κουζίνα κάτι που φυσικά δε μου προξενούσε σε καμία περίπτωση πρόβλημα. Μια – δυο φορές μάλιστα, χρειάσθηκε να κοιμηθώ στις θέσεις αναμονής κάποιας πύλης του εξαιρετικού για την εποχή αεροδρομίου της Βηρυτού μια που λόγω απίστευτης τύχης η άφιξή μου απείχε μόλις λίγες ώρες από την αναχώρησή μου.
Ακόμη και έτσι όμως, το τεράστιο κουσούρι μου να μιλάω με ντόπιους, διαφορετικούς ως προς τα θρησκευτικά και πολιτικά τους πιστεύω ανθρώπους με οδήγησε στην περαιτέρω αναζήτηση για την Ιστορία αυτής της χώρας, αλλά και τις αιτίες των προβλημάτων της. Πολύ δε περισσότερο όταν σε αυτή την χώρα υπό την επίβλεψη των «καλών συμμάχων» μας Βρετανών, υπογράφηκε στις 20 Μαΐου 1944 μια συμφωνία που εν πολλοίς καθόρισε την μεταπολεμική τάξη των πολιτικών πραγμάτων στη χώρα μας. Φυσικά και διαπίστωσα μελετώντας την ιστορία ότι η εμπλοκή του Λιβάνου με την Ελλάδα και τους Έλληνες είναι πολύ βαθύτερη και ανάγεται στους αρχαίους χρόνους αλλά και φτάνει μέχρι και σήμερα.
Πως λοιπόν μια χώρα που η έκτασή της 10.452 τ.χλμ. είναι όσο η μισή Πελοπόννησος και ο πληθυσμός της 10 φορές μεγαλύτερος της Πελοποννήσου (σύμφωνα με την εκτίμηση του ΟΗΕ για το 2025 5.849.000 κάτοικοι), έχει κατορθώσει να μην λείπει από τα δελτία πολεμικών συγκρούσεων τα τελευταία 80 χρόνια; Τι λάθος γίνεται; Φταίνε οι κάτοικοι αυτής της πανέμορφης χώρας ή μήπως … Αυτό θα προσπαθήσω να εξηγήσω όσο γίνεται με πιο απλά λόγια – αν και αυτό δεν είναι εύκολο, σε αυτό το άρθρο.
Θα ξεκινήσω ανορθολογικά παρουσιάζοντας τα συμπεράσματα και επεξηγώντας τα πως και γιατί. Πρακτικά λοιπόν τα αίτια της μόνιμης εμπλοκής του Λιβάνου σε πολέμους στη Μέση Ανατολή, είναι:
- Η αποικιοκρατία και η εμπλοκή των μεγάλων δυνάμεων στην περιοχή, Μ.Βρετανίας, Γαλλίας και αργότερα ΗΠΑ. Ο Λίβανος όπως και άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής ζουν μέχρι σήμερα τις συνέπειες της Συμφωνίας Σάικς – Πικώ και του διαχωρισμού – διαμοιρασμού των πρώην εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε σφαίρες κυριαρχίας με λάθος κριτήρια. Ο Λίβανος, όπως και η Συρία βρέθηκαν υπό Γαλλική εντολή. Οι Γάλλοι στηρίχθηκαν στους Χριστιανούς για να ασκήσουν την εξουσία τους στη χώρα διασπώντας την ενότητα στη χώρα.
- Η πολυπολιτισμικότητα – πολυθρησκευτικότητα. Το μεγάλο προτέρημα της χώρας ίσως αποδεικνύεται και το μεγαλύτερο μειονέκτημά της. Στο Λίβανο ζουν σήμερα 18 αναγνωρισμένες θρησκευτικές οντότητες που χάρις σε ένα περίεργο πολιτικό σύστημα έχουν διαμοιράσει σε μόνιμη βάση τις εξουσίες στη χώρα. Ο Πρόεδρος της χώρας είναι Μαρωνίτης Χριστιανός, ο Πρωθυπουργός Σουνίτης Μουσουλμάνος, ο Πρόεδρος του Κοινοβουλίου Σιίτης Μουσουλμάνος, ο αντιπρόεδρος Ελληνορθόδοξος Χριστιανός. Αντίστοιχα διανέμονται – κατανέμονται οι θέσεις στη Βουλή, στο στρατό, στη δικαιοσύνη όπου κάθε θρησκευτική οντότητα έχει το δικό της σύστημα. Ακόμη και στοιχειώδη δικαιώματα όπως το δικαίωμα στην εργασία καθορίζονται από την θρησκευτική προέλευση. Στην ουσία η πολιτική ταυτότητα του Λιβανέζου πολίτη δεν υπάρχει, αλλά επικαλύπτεται από τη θρησκευτική.
- Η μόνιμη διαμάχη στο εσωτερικό της χώρας για τον προσανατολισμό της χώρας φιλοδυτικό ή φιλοαραβικό.
- Η ίδρυση του Ισραήλ και η επεκτατική πολιτική που ασκεί στην περιοχή. Δυστυχώς όλα αυτά τα χρόνια ύπαρξής του, το Ισραήλ έχει αποτύχει να αποδείξει καλές προθέσεις έναντι των γειτόνων του.
- Ο επεμβατισμός των ΗΠΑ και της Δύσης αλλά και αραβικών χωρών και ξένων δυνάμεων – έλεγχος της χώρας για μακρό διάστημα από τη Συρία (σύμμαχο της ΕΣΣΔ-Ρωσίας) και τη Χεζμπολάχ – Συρία, Ιράν και η ιδιότυπη ασυλία ως προς τον οπλισμό και τη δομή της στα πλαίσια του κράτους του Λιβάνου.
Ιστορικά, χρησιμοποιώντας ένα χρονολόγιο που παραθέτει ο Δημήτρης Κούρκουλας στο βιβλίο του «Λίβανος – μια ξεχωριστή χώρα» η ίδρυση του Ισραήλ το 1948, και οι αραβικοί πόλεμοι που ήρθαν ως επακόλουθο οδήγησαν στον εκτοπισμό χιλιάδων Παλαιστινίων στις γειτονικές χώρες και στο Λίβανο. Ο πόλεμος των 6 ημερών του 1967 οδήγησε σε αύξηση της Παλαιστινιακής παρουσίας, ενώ το 1970 μετά τον Μαύρο Σεπτέμβρη και η Παλαιστινιακή ηγεσία μεταφέρθηκε από την Ιορδανία στον Λίβανο.
Το 1975 ξεσπά ο εμφύλιος πόλεμος που οδηγεί στη Συριακή επέμβαση ένα χρόνο αργότερα. Δυο χρόνια αργότερα το 1978, το Ισραήλ εισβάλει στο Νότιο Λίβανο (επιχείρηση Λιτάνι) για να απομακρύνει την PLO από τα βόρεια σύνορά του. Τον Ιούνιο του 1982 το Ισραήλ εισβάλει με την επιχείρηση «Ειρήνη στη Γαλιλαία» πολιορκεί τη Βηρυτό και επιβάλλει την αποχώρηση της PLO από το Λίβανο.
Την ίδια εποχή το 1982 οι σιίτες δημιουργούν το κίνημα Αμάλ και από τα σπλάχνα του ξεπηδάει η Χεζμπολάχ ως κίνημα αντίστασης απέναντι στην Ισραηλινή κατοχή.
Στις 23 Αυγούστου του 1982 δημιουργείται κυβέρνηση εθνικής ενότητας και εκλέγεται Πρόεδρος ο ηγέτης των Φαλαγγιτών Μπασίρ Τζεμαγέλ για να δολοφονηθεί λίγες ημέρες αργότερα στις 14 Σεπτεμβρίου. Ακολουθεί η σφαγή στα παλαιστινιακά στρατόπεδα Σάμπρα και Σατίλα από τους Λιβανέζους φαλαγγίτες με την ανοχή των Ισραηλινών. Στις 23 Σεπτεμβρίου εκλέγεται Πρόεδρος ο Αμίν Τζαμαγέλ, αδελφός του δολοφονημένου Προέδρου.
Αναπτύσσεται διεθνής ειρηνευτική δύναμη για τη σταθεροποίηση της κατάστασης από ΗΠΑ, Γαλλία, Ιταλία και Ηνωμένο Βασίλειο. Στις 13 Οκτωβρίου του 1983 στις 6:22 το πρωί ένα φορτηγό που μετέφερε 12 χιλιάδες λίβρες ΤΝΤ εισέβαλε στο κτίριο του αεροδρομίου της Βηρυτού που φιλοξενούσε Αμερικανούς πεζοναύτες και εξερράγη σκοτώνοντας 241 Αμερικανούς στρατιωτικούς. Λίγα λεπτά αργότερα ένα άλλο φορτηγό εισέβαλε και εξερράγη στο κτίριο DRAKKAR όπου στεγάζονταν Γάλλοι Αλεξιπτωτιστές, σκοτώνοντας 58 Γάλλους στρατιωτικούς. Την ευθύνη ανέλαβε η Ισλαμική Τζιχάντ, αλλά σύμφωνα με τις έρευνες που έκαναν Αμερικανοί και Γάλλοι, από πίσω βρισκόταν η Χεζμπολάχ και οι Ιρανοί Φρουροί της Επανάστασης. Η ειρηνευτική δύναμη αποχώρησε εσπευσμένα.
Η κυβέρνηση εθνικής ενότητας κατέρρευσε το 1984 και η χώρα επέστρεψε στο χάος και την κυριαρχία πολιτοφυλακών.
Το 1989 και μετά από μία ακόμη συνταγματική κρίση μετά από παρέμβαση της Σαουδικής Αραβίας, οι αντιμαχόμενοι έφτασαν στη συμφωνία του Ταίφ για το τερματισμό του εμφυλίου.
Η συμφωνία έφερε το τέλος του αιματηρού εμφυλίου, οδήγησε όμως στην ισχυρή πολιτική και στρατιωτική παρουσία της Συρίας ενώ όλες οι πολιτοφυλακές αφοπλίσθηκαν εκτός της Χεζμπολάχ που συνέχιζε να μάχεται εναντίον της Ισραηλινής κατοχής.
Το 1992, στις πρώτες εκλογές μετά τον εμφύλιο Πρωθυπουργός αναλαμβάνει ο δισεκατομμυριούχος Ραφίκ Χαρίρι και υπάρχει μια ακτίνα φωτός όσον αφορά πλέον την ανάπτυξη ενός εθνικού κράτους και μιας ισχυρής οικονομίας στο Λίβανο.
Την ίδια εποχή η Χεζμπολάχ μετατρέπεται από επαναστατική ομάδα σε πολιτική. Το 1992 συμμετέχει σε εκλογές με την άδεια του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεί.
Το 1996 το Ισραήλ πραγματοποιεί άλλη μια επιχείρηση «Σταφύλια της Οργής» ενάντια στη Χεζμπολάχ στο Νότιο Λίβανο χωρίς τα αναμενόμενα αποτελέσματα.
Το 2000 ο Ισραηλινός Στρατός αποχωρεί από το Νότιο Λίβανο έπειτα από 18 χρόνια κατοχής. Η Χεζμπολάχ δυναμώνει ακόμη περισσότερο διακηρύσσοντας τη νίκη της.
Τον Φεβρουάριο του 2005 δολοφονείται ο Ραφίκ Χαρίρι και ξεσπούν αντισυριακές διαδηλώσεις που οδηγούν στην αποχώρηση των συριακών στρατευμάτων μετά από 29 χρόνια.
Το 2006 ξεσπά ένας ακόμη πόλεμος Ισραήλ – Χεζμπολάχ και πραγματοποιείται μια τρίτη εισβολή στο Λίβανο. Το Ισραήλ αποχωρεί μετά από 34 μέρες χωρίς γι άλλη μια φορά να επιτύχει τον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ.
Το 2011, με την έναρξη του εμφυλίου στη Συρία η Χεζμπολάχ εμπλέκεται υποστηρίζοντας τον Άσσαντ. Εκατομμύρια Σύροι πρόσφυγες εισήλθαν στο Λίβανο.
Το 2016 μετά από μακρά περίοδο ακυβερνησίας εκλέγεται πρόεδρος ο Μισέλ Αούν. Στα επόμενα χρόνια η χώρα καταρρέει οικονομικά. Η Χελζμπολάχ δημιουργεί μηχανισμούς αλληλοβοηθείας στηρίζοντας τους αδύναμους, δημιουργώντας υποδομές σχολεία, κέντρα περίθαλψης και ενισχύοντας τις στρατιωτικές της δυνατότητες μέσω Ιράν.
Μετά την εισβολή του Ισραήλ στη Γάζα το 2023, η Χεζμπολάχ κλιμακώνει την επιθετικότητά της προς το Ισραήλ στα νότια σύνορα. Η ασύμμετρη ανταπόδοση του Ισραήλ οδηγεί γι άλλη μια φορά σε τεράστιες καταστροφές αλλά και στο θάνατο του ηγέτη της, Χασάν Νασράλα σε πυραυλική επίθεση στη Βηρυτό στις 27 Σεπτεμβρίου του 2024. Η συμφωνία που απαιτεί την αποχώρηση της Χεζμπολάχ από το Νότιο Λίβανο δεν τηρείται.
Στις 9 Ιανουαρίου του 2025 μετά από δώδεκα αποτυχημένες προσπάθειες εκλέγεται Πρόεδρος της χώρας ο Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων Ζοζέφ Αούν.
Με την έναρξη της Αμερικανο-Ισραηλινής επίθεσης στο Ιράν η Χεζμπολάχ ενεργοποιήθηκε και πάλι απέναντι στο Ισραήλ για να δεχθεί γι άλλη μια φορά ασύμμετρες απαντήσεις που στοιχίζουν σε τεράστιες απώλειες υποδομών και ανθρώπων.
Σήμερα ο Λίβανος βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο μιας ταχέως εξελισσόμενης κρίσης, με τρία παράλληλα μέτωπα: εντατικές ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις, διπλωματικές διεργασίες για πιθανή εκεχειρία, και βαθιά εσωτερική πολιτική και ανθρωπιστική πίεση.
Για άλλη μια φορά οποιαδήποτε λύση εκεχειρίας, κατάπαυσης του πυρός κλπ με την υπάρχουσα διαμορφωμένη πολιτικο-θρησκευτικά κατάσταση δυστυχώς θα είναι προσωρινή.
Λύσεις φυσικά και υπάρχουν και η δοκιμαζόμενη κοινωνία της χώρας είναι έτοιμη να αποδεχθεί εάν και εφόσον υπάρξει η τόλμη για ένα νέο εθνικό σύμφωνο που θα αποκαθιστά την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών του. Ο ρόλος του ΟΗΕ σε μια τέτοια πορεία μπορεί και πρέπει να είναι καθοριστικός.
Είναι καιρός ο Λίβανος να αποκτήσει τη δική του ταυτότητα ανατρέποντας τις θρησκευτικές και πολιτικές διαφοροποιήσεις – εντάσεις του παρελθόντος. Είναι σαφές ότι το υπάρχων σύστημα λειτουργεί ως μόνιμος παράγοντας αποσταθεροποίησης και αποτρέπει την ενιαία κρατική λειτουργία. Μόνο μια ενιαία πολιτική οντότητα, μια ενιαία εθνική ταυτότητα μπορεί να αποτρέψει την ύπαρξη ομάδων όπως η Χεζμπολάχ.
Από την άλλη η διεθνής πίεση στο Ισραήλ για την τήρηση των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου θα πρέπει να είναι μόνιμη και διαρκής.
*Ο Θράσος Ευτυχίδης, είναι διεθνολόγος οικονομολόγος, αναλυτής του Strategy International
